ინტერფიქსი, როგორც ტერმინი და ცნება: სოციოტერმინოლოგიური მიდგომა
საკვანძო სიტყვები:
ინტერფიქსი, აფიქსი, სოციოტერმინოლოგიაანოტაცია
წინამდებარე მოხსენებაში საკვლევი თემატიკის მეთოდოლოგიურ ჩარჩოდ ავირჩიეთ სოციოტერმინოლოგია, რომელიც უპირატესობას ანიჭებს დესკრიფციულ მეთოდს პრესკრიფციულის საპირწონედ; იგი შეისწავლის ტერმინებს (მათს წარმოშობას, ჩამოყალიბებას, ურთიერთობას სხვა ერთეულებთან) იმ კონტექსტების გათვალისწინებით, რომლებშიც ისინი
გვხვდება.
ინტერფიქსის, როგორც არაერთი წინააღმდეგობის შემცველი ტერმინისა და ცნების, შესასწავლად სოციოტერმინოლოგიური მიდგომა ყველაზე ადეკვატურ არჩევანად მიგვაჩნია. ეს იმისათვისაა საჭირო, რათა დავინახოთ არა მარტო ის, რას წარმოადგენს ინტერფიქსი, არამედ ისიც, რა არ არის ინტერფიქსი.
საენათმეცნიერო ლიტერატურაში ინტერფიქსი (ლათ. inter ‘შორის’ + fixus ‘მიმაგრებული’; მის ქართულ შესატყვისად შეიძლება გამოვიყენოთ ტერმინი „შუასართი“) იხმარება ძირითადად ორი ტიპის ენობრივ ერთეულთა აღსანიშნავად: 1) ლექსიკური და გრამატიკული მნიშვნელობის არმქონე ერთეული, რომელიც გვხვდება კომპოზიტში მის კომპონენტთა შესაყარზე;
2) მნიშვნელობის არმქონე ერთეული, რომელიც გვხვდება ფუძესა და სუფიქსს შორის.
სხვადასხვა საენათმეცნიერო ტრადიციაში არსებული მონაცემების ანალიზის შედეგად დადგინდა: 1. ინტერფიქსი, როგორც ტერმინი, ყველაზე ადრე გვხვდება 1865 წელს დაბეჭდილ ნაშრომში, რომლის ავტორია ს. ჰოლდემანი; 2. რუსულ საენათმეცნიერო ტრადიციაში გავრცელებულია ერთგვარი დეკლარატიული ნარატივი, რომ ეს ტერმინი ა. მ. სუხოტინმა შემოიტანა
1938 წელს; 3. რომანულ ენათმეცნიერებაში აღიარებულია ჯერ ჰ. ლაუსბერგისა და შემდეგ ი.
მალკილის დამსახურება ამ ტერმინის აქტუალიზაციისა და დამკვიდრების საქმეში.
რადგანაც ცნებითი და ტერმინოლოგიური ასპექტები ერთმანეთთან ლოგიკურ კავშირში იმყოფებიან, მოხსენებაში ინფიქსისა და ტმესის ცნებებსაც განვიხილავთ; პრობლემა ცნებათა აღრევაში მდგომარეობს.
მკაფიო საკლასიფიკაციო ნიშნების გამოყენების შედეგად აფიქსთა სხვადასხვა სახეობის ერთმანეთში აღრევა ნაკლებად სავარაუდოა. ამგვარ საკლასიფიკაციო ნიშნებს წარმოგვიდგენს ტ. გურგენიძე; იგი გამოყოფს აფიქსთა ოთხ შესაძლებელ ტიპს, რომელთა შორისაა IV. ძირის არამწყვეტი და ძირით უწყვეტი. სწორედ მას განეკუთვნება ინტერფიქსი: იგი „არის ისეთი აფიქსი, რომელიც აკავშირებს ფუძეებს რთულ ფორმაში“ (გურგენიძე 2015: 43). ეს კლასიფიკაცია არ იძლევა იმის საშუალებას, რომ ერთმანეთში ავურიოთ ინფიქსი და ინტერფიქსი. იგი ეყრდნობა ი. მელჩუკის (1982: 86) განმარტებას, რომლის მიხედვითაც ინტერფიქსი წარმოადგენს
მხოლოდ ძირთაშორის ოდენობას: „კონფიქსი (სახელდობრ, კონფიქსი, რომელიც არ ჰყოფს
ძირს და არც თვითონაა დაყოფილი), რომელიც წინ უძღვის ერთ ძირს და მოსდევს მეორეს“.
ჩვენთვის მისაღებია ტ. გურგენიძის მიდგომა და ი. მელჩუკის განმარტება, რადგანაც ისინი მკაცრ საკლასიფიკაციო კრიტერიუმებს ემყარება.
წყაროები
ბარულინი 2017 – Барулин А. Н. О статусе и семантике так называемого «интерфикса» О/Е в русских композитах. Лингвистика и методика преподавания иностранных языков. Периодический сборник научных статей (электронное научное издание), Выпуск №9, 79-93. (www.iling-ran.ru/library/sborniki/for_lang/2017_09/index.htm).
ბრუგმანი 1887 – Brugmann, K. Grundriß der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen. B. 1: Einleitung und Lautlehre. Strassburg: Karl J. Trübner.
ბულანჟე 1991 – Boulanger, J. C. Une lecture socioculturelle de la terminologie. Cahiers de Linguistique Sociale 18: 13-30.
გერსამია 2015 – რ. გერსამია, მაერთხმოვნიანი რედუპლიკაცია ქართველურ ენებში. ენათმეცნიერების საკითხები: 69-85.
გოდენი 1993 – Gaudin, F. Pour une socioterminologie: Des problèmes pratiques aux pratiques institutionnelles. Rouen: Publications de l’Université de Rouen.
გურგენიძე 2015 – ტ. გურგენიძე, აფიქსაციათა სახეები. არნოლდ ჩიქობავას საკითხავები XXVI: 43-44.
გურგენიძე 2016 – ტ. გურგენიძე, ინტერფიქსის ადგილი აფიქსთა სისტემაში. არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტის 75-ე სამეცნიერო სესია; მასალები: 24-25.
დერეკიუვლიევი 2015 – Дерекювлиев Т. По въпроса за интер-фикса. Научни трудове на университет по хранителни технологии LXII. Пловдив, 2015: 939-944.
დირვენი & ვერსპოორი 2004 – Dirven, R. Verspoor, M. Cognitive Exploration of Language and Linguistics. Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins.
დრესლერი 1986 – Dressler, W. U. Forma y Función de los Inter-fijos. Revista Española de Lingüística 16: 381-395.
დრესლერი & მერლინი ბარბარეზი 1986 – Dressler, W. U. & Merlisi Berbaresi, L. How to fix interfixes? On the structure and pragmatics of Italian (and Spanish, Russian, Polish) antesuffixal interfixes and English “intermorphemic elements.” Acta Linguistica Academiae Scientiarum Hungaricae 36: 53-67.
დრესლერი & მერლინი ბარბარეზი 1991 – Dressler, W. U. & Merlini Barbaresi, L. Interradical interfixes: contact and contrast. Languages in Contact and Contrast. Essays in Contact Linguistics, ed. by V. Ivir & D. Kalogjera. Berlin & New York: Mouton de Gruyter: 133-145.
ეტინგერი 1972 – Ettinger, S. Das Problem des Infixes -/z/- beziehingsweise -//- im Portugiesischen und im Spanischen. Vox Romanica 31: 104-115.
ზემსკაია 2011 – Земская Е. А. Современный русский язык: Словообразование. Москва: Наука; Флинта.
თეთრაძე 2018 – მ. თეთრაძე, ქართული საენათმეცნიერო ტერმინოლოგიის განვითარების გზა (საარქივო მასალებისა და პირველი ტერმინოლოგიური ლექსიკონების მიხედვით). ტერმინოლოგიის საკითხები III: 105-116.
იმასი 2005 – Imaz Fernández de Casadevante, L. Causative infix in Spanish verbs. ELUA. Estudios de Lingüística Universidad de Alicante 19: 253-274.
იარცევა 1990 – Ярцева В. Н. (Гл. ред.). Лингвистический энциклопедический словарь. Москва: Советская энциклопедия.
იარცევა 1998 – Ярцева В. Н. (Гл. ред.). Большой энциклопе-дический словарь. Языкознание. Москва: Большая российская энциклопедия.
კიკვიძე 2017 – Kikvidze, Z. On the socioterminological approach to sociolinguistic terminography, 1: Idiolect. Language in Professional Dimension: Communicative and Cultural Aspects. Kharkiv: NUCZU: 167-169.
ლაუსბერგი 1953 – Lausberg, H. Kurze Enzeigen. Romanische Forschungen 65, ½: 224-231.
მალკილი 1949 – Malkiel, Y. Studies in the Hispanic Infix -eg-. Language 25/2: 139-181.
მალკილი 1958 – Malkiel, Y. Los interfijos hispánicos. Estru-cturalismo e historia II: Miscelánea Homenaje a André Martinet, ed. by D. Catalán.
Tenerife: Universidad de La Laguna: 107-187.
მალკილი 1974 – Malkiel, Y. New Problems in Romance Interfixation (I): The Velar Insert in the Present Tense. Romance Philology 27/3: 304-355.
მარტინ კამაჩო 2002 – Martin Camacho, J. C. El problema lingüístico de los interfijos españoles. Cáceres: Universidad de Extremadura.
მატიაშევიჩი 2007 – Матијашевић, J. Интерфикси у руској и српској творбеној терминологији. Зборник Матице Српске за фило-логију и лингвистику XL/2: 253–258.
მელჩუკი 1982 – Mel’čuk, I. Towards a Language of Linguistics: A System of Formal Notions for Theoretical Morphology. München: W. Fink.
ნაუმანი & ფოგელი 2000 – Naumann, B. & Vogel, P. M. Derivation. Morphology. An International Handbook on Inflection and Word-formation, ed. by G. Booij, C. Lehmann, J. Mugdan. Berlin & New York: Walter de Gruyter: 929-943.
ნებიერიძე 1991 – გ. ნებიერიძე, ენათმეცნიერების შესავალი.განათლება, თბილისი.
ნეტებერგი 1961 – Netteberg, K. O funkcji konektywnej przyrost-ków. Scando-Slavica 7: 286-299.
პანოვი 1959 – Панов М. В. О грамматической форме. Ученые записки Московского городского педагогического института им. В. П. Потемкина, Т. 73. Вып. 6: 5-39.
პანოვი 1988 – Панов М. В. О причинах фонетических изменений. Влияние социальных факторов на функционирование и развитие языка, Ред. Ю. Д. Дешериев, Л. П. Крысин. Москва: Наука: 41-55.
რეფორმატსკი 1996 – Реформатский А. А. Введение в язы-коведение. Москва: Аспект Пресс.
როიხლინი 1506 – Reuchlin, J. Rudimenta Hebraica. Pforzheim.
სანიკიძე 1976 – ლ. სანიკიძე, გაორკეცება ქართულში. იბერიულ-კავკასიური ენათმეცნიერების წელიწდეული III: 35-86.
საღლიანი 2015 – მ. საღლიანი, ინტერფიქსური (resp. „მაერთხმოვნიანი“ და „მაერთმარცვლიანი“) რედუპლიკაცია სვანურში.
კულტურათაშორისი კომუნიკაციები 25: 14-28.
ტრუბეცკოი 1934 – Trubetzkoy, N. Das morphologische System der russischen Sprache. Praha: Jednota Československŷx Matematikŭ a Fysikŭ, & Leipzig: Otto Harrassowitz.
ფლაიშერი 2000 – Fleischer, W. Die Klassifikation von Wortbil-dungsprozessen. Morphology. An International Handbook on Inflection and Word-formation, ed. by G. Booij, C. Lehmann, J. Mugdan. Berlin & New York: Walter de Gruyter: 886-897.
ფორსტონი 2006 – Forston, B. Proto-Indo-European Syntax. Encyclopedia of Language and Linguistics, ed. by Keith Brown. New York: Elsevier: 228-235.
ქარისიუსი 1997 – Charisius, F. S. Ars Grammatica, Libri V, ed by. K. Barwick. Berlin & New York: Walter de Gruyter, 1997.
ქეი 1989 – Kaye, A. S. Interfixation in English. Language Sciences 11/3: 337-341.
შანიძე 1980 – აკ. შანიძე, ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლები. თხზულებანი 12 ტომად, ტომი III, თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, თბილისი.
შაპირო 1967 – Shapiro, М. Concatenators and Russian Derivational Morphology. General Linguistics 7: 50-66.
შმიდტი 1969 – Schmidt, K.-H. Zur Tmesis in den Kartvelsprachen und ihren typologischen Parallelen in indogermanischen Sprachen. თბილისის უნივერსიტეტი გიორგი ახვლედიანს. თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა: 96-105.
ციხიშვილი 2020 – ციხიშვილი, ნ. კიდევ ერთხელ ტმესის შესახებ ქართულში. არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტის 79-ე სამეცნიერო სესია; მასალები. თბილისი: 58-59.
ცქიტიშვილი 1966 – ნ. ცქიტიშვილი, ტმესი ძველ ქართულში. მაცნე, ენისა და ლიტერატურის სერია 5: 130-142.
ჰეგედუში 2013 – Hegedűs, I. Unlikely infix-like elements in English: Critical remarks on the use of the term infix(ation). Argumentum 9: 162-177.
ჰოკეტი 1954 – Hockett, C. F. Two models of grammatical description. Word 10/2-3: 210-234.
ჰოლდემანი 1865 – Haldeman, S. S. Affixes in Their Origin and Application: Exhibiting the Etymologic Structure of English Words. Philadelphia: E. H. Butler & Co.
