“Terminology Issues” is a Georgian peer-reviewed journal published by the Department of Translation Dictionaries and Scientific Dictionaries of the TSU Arnold Chikobava Institute of Linguistics since 2014. On the basis of the rich terminological heritage, the unique Georgian terminology database - the Georgian Termbank - was founded in 2014. The Department of Translation, Dictionaries and Scholarly Dictionaries at TSU Arnold Chikobava Institute of Linguistics is the oldest terminology center in Georgia. On the one hand, the center continues traditional Georgian terminology work, both practical and theoretical, and, on the other hand, it has close relations with European terminology societies.
სამეცნიერო-ტექნიკური ტერმინოლოგიური ლექსიკის სტანდარტიზაციის მდგომარეობა საქართველოში
“The Classification Code of International Bases of Scientific Publications” was translated and published in a limited edition by the Institute Techniform at Georgian Technical University and Arn. Chikobava Institute of Linguistics at the Georgian National Academy of Sciences. When working on the publication the difficulties of creating and establishing Georgian scientific-technical terminology became apparent, especially when these activities are not regulated by any state agencies. Several international organizations and commissions are working on the issues of standardization of scientific-technical terminology. Among them the UNESCO Information Centre of Terminology INFOTERM (founded in Vienna, 1971) is very important. The Organization of International Standardization ISO is working on developing standards for scientific terminology. As a result of the wrong approach to the development of the state language and the creation of the terminological vocabulary, we have adopted an unprofessional attitude towards the terminology used in official documents and scientific literature – the attempt to establish one and the same concept with different terms. There are a number of such examples in the Georgian legislative-normative documents, scientific journals, school textbooks, and specialized dictionaries. The paper deals with the terminological differences that are found in the classification code of the scientific fields of the Organisation for Economic Co-operation and Development on the website of Shota Rustaveli National Science Foundation and the Georgian versions of the publications by Georgian Technical University. In some cases, this difference is synonymous and sometimes it expresses quite different meanings. In Georgia, various research institutions, non-governmental organizations and firms are working on the terminological publications; However, the quality of these products in terms of the standardization, completeness and redevelopment of the terms is disputable. In addition, most importantly, the terminological work is being conducted chaotically, without any responsibility. Under the terms of state regulations, the creation of terminology will be given its own value, importance, and attention, and will be controlled by the country’s authorities. Technically developed small countries have the relevant experience, and it is necessary to study and share it.
საავტორო უფლებები (c) 2018 ტერმინოლოგიის საკითხები
ქართული საენათმეცნიერო ტერმინოლოგიის განვითარების გზა საარქივო მასალებისა და პირველი ტერმინოლოგიური ლექსიკონების მიხედვით
This paper discusses linguistic terminological work performed in the first decade of the Sovietization of Georgia, the starting point for this study being Giorgi Akhvlediani’s personal archive stored at the Museum of the Tbilisi State University. Centralized language policies implemented by the Government of the Democratic Republic of Georgia (1918-1921) implied standardization of the literary language, as well as terminology planning, this process being interrupted by the Bolshevik occupation of the country (1921). The planned conference dedicated to the reformation of the literary language was cancelled, and the organizing commission was moved to a newly established State Scientific Board, where it was named a “terminological section”. It took the responsibility of working on terminological and language planning policies. In this paper, I argue that in the first years of the Soviet era, the Board was to a lesser extent controlled by the Government compared to later periods, although the goal of the policies had changed. The files I have managed to locate in Akhvlediani’s archive describe in detail meetings of the aforementioned section. The minutes of the meetings are 10 in total, the period of the meetings covering the time span from 22.09.1922 to 21.01.1923. The members of the Board were G. Akvlediani, A. Shanidze, K. Kekelidze, G. Natadze, D. Uznadze, and S. Moseshvili. As is well-known, this section did not function for long. In 1925, when the new language policy was launched and supervised by P. Makharadze (Karosanidze 2014: 179), another terminological committee was founded. There is a list of accepted and rejected linguistic terms which I group in the following way: (a) languages and language groups' names, (b) general linguistic terms, (c) phonetic/phonological terms, (d) terms relevant to morphology, (e) terms relevant to syntax, and (f) terms relevant to semantics and lexicography. These data have also been double-checked against the background of the linguistic terminology dictionaries published in the 1920s, in particular, the appendix of glossary edited by Akhvlediiani (1923), which was likely to be a result of the discussion described in the aforementioned minutes, and the bilingual dictionary of linguistic and literary terms (both Russian- Georgian and Georgian-Russian), which saw the light in 1928. It should also be mentioned that some of the terms defined therein had already been used by Akhvlediani in his 1918 “Introduction to Linguistics”. This paper also features a table that illustrates the evolution of the use of specific terms. It has been possible to trace a tendency to use, beside Georgian terms, their Latin counterparts that came into force and sometimes became privileged (cf. e.g., merq’evi maxvili ‘erratic stress’ vs. dinamik’uri maxvili ‘dynamic stress’). In the pertinent publications, a number of such terms have been detected that were later on rejected by Georgian linguists and are not in use nowadays. These terms evidently have a historical value. Furthermore, this paper provides an analysis of the development of particular terms, e.g., the prefix p’ra- (cf. Russian пра-) being translated into Georgian as c’inap’ar- ‘arch-’ (as in e.g. c’inapari ena ‘proto-language’) and p’irvel- ‘first’ (as in e.g. p’irvelkartul- ‘Early Georgian’,p’irvelrusul- ‘Early Russian’) in the minutes; in 1923, the prefixal part p’irvel- was chosen for the dictionary, but in 1928 it was substituted by c’inar- ‘pre-’ (c’inarkartuli ‘Pre-Georgian’, c’inarena ‘pre-language’) in the dictionary. The analysis of these and similar examples provides an attempt to demonstrate Georgian linguists’ methods and attitudes to terminological work and the process of language standardization in the 1920s.
სამედიცინო ტერმინ-ეპონიმთა ჯგუფები და ფუნქციონირება ქართულში
A proper name is often turned into a basis for creating new terms in different scientific or technical fields. This method is especially common in medical terminology that is one of the signs of internationalization of terms. The medical eponyms are English, German, French, Italian, Russian and other surnames, but in rare cases they are derived from Georgian anthroponyms, e.g., turmanidzis malamo “Turmanidze ointment”, tarkhnishvilis repleksi “Tarkhnishvili reflex”, tarkhnishvilis metodi “Tarkhnishvili method”, viguru-tarkhnishvil-shark’os simp’t’omi “Viguru- Tarkhnishvili-Sharko symptom”, Abuladzis kherkhi “Abuladze’s method”, q’ipshidzis simp’t’omi “Kipshidze symptom”, sarajishvilis mikstura “Sarajishvili mixture”, etc. Eponyms should be studied according to several aspects, on the one hand, with regard to their structural and semantic groups, on the other hand, the issues of functioning and adaptation. In terms of the structure, there are mono and poly lexical eponyms, the main component of which is a proper name: a. A researcher’s or a doctor’s surname who discovered, studied, or described a disease; b. A patient’s surname who was first diagnosed a disease (Hartnup disease, HeLa cells); c. A historical person’s or artist’s name or surname (the Hippocratic face, Stendhal syndrome, Van Gogh syndrome), the names of mythological, biblical, or literary characters (the Achilles reflex, Job syndrome, Oedipus complex, the Werther effect, Robin Hood syndrome, Munchausen syndrome); d. A geographical name where a disease is prevalent or first discovered (Stockholm syndrome, Paris syndrome, Jerusalem syndrome, Japanese encephalitis), etc. A common name has a classifying function. We can distinguish several groups: the designations of organs or their parts, types of pathologies and anomalies, reactions and reflexes, symptoms, syndromes, viruses or microbes, diseases, treatment methods, medical equipment and medicines.
თარგმანში დაკარგულები: საცხოვრებლის, საცხოვრისის თუ საბინაო პოლიტიკა?
The breakdown of the Soviet Union and the transition to a new economic formation, like in other fields, led to major changes in urban planning as well. The specialized vector was directed to studying practices available in international languages, mainly in English, and to adapting them to their reality. Naturally, this process should be followed by the formation of national concepts and terminology; however, despite the urgent need, such an activity is still weak and underdeveloped. It is often impossible to match an English term and its Georgian translation. One of such terms is „Housing Policy”. Residence is a key issue in urban and social policy, and it has not lost its significance even in post-Soviet Georgia, which is evidenced by the increased number of recent studies and public discussions about the issue. The ambiguity of the concept and the abundance of the relevant Georgian terms that often led to confusion are very apparent. The present paper is an attempt to answer the following questions: What is the meaning of the term „Housing Policy”? What is the existing lexical experience in the Georgian language, and which Georgian variant is more relevant for the said English terms – satskhovreblis, satskhovrisis, or sabinao polit’ik’a?
The paper introduces the main moments of the life and activity of a meritorious teacher and a mathematician, author of the first Georgian mathematical terminology dictionary and of Georgian Language books in the fields of Mathematics and Finance, Joseb Avalishvili. The paper contains a short overview of the dictionary.
დიალექტური მასალა − ქართული სამეცნიერო ტერმინოლოგიის წყარო
Terminology is a synthesis of literary and scientific languages. In all languages, including Georgian, terms enter from the system of the common literary language – a general word is given a specific function in the terminological field. In scientific terminology, a number of words with a foreign origin appear that, in some ways, create a certain system with their own rules of adaptation. Borrowing is an inevitable process in all languages that is conditioned by interlinguistic and scientific contacts. Naturally, the process of borrowing includes a threat for a language, so terminologists have always tried to find a source that can prevent excessive borrowing. In this respect, it is of great importance to find specialized vocabulary in the dialects and use it in different scientific fields. So, a number of terms have been created with their own linguistic means, which, we believe, was a justified way of coining new terms; even today, they should be appropriately reflected in the Georgian terminological databases in order to facilitate their use.
რატომ ვუწოდოთ „არავერტიკალურად“ განლაგებულკუთხეებს „ვერტიკალური კუთხეები“?!
In the Georgian mathematical terminology, the angles α, β, and γ, δ formed after straight lines K and L cross each other are called vertical angles. It is clear that the said pairs of angles are not connected to the concepts of vert’ik’ali “vertical” and vert’ik’aluroba “verticality” in the Georgian language. vert’ik’aluri “vertical” is associated with the direction that is opposite to horizontal. What is common between the said pairs of angles and verticality? If we discuss the foreign terms for these angles, we will find the word “vertical” in them (Eng. vertical angles), but this fact has no connection with the concept of verticality; it is connected to the shared point (vertex) of these angles. All the English mathematical dictionaries define these angles as vertical angles just because of the shared point of intersection. The German term Scheitelwinkel is connected to this point as well. We think that the Russian term Вертикальные углы has been adopted from the English language. It should also be noted that in English and German, this term is used together with more explicit synonyms, “opposite angles” and “Gegenwinkel”. In fact, the angles are certainly located opposite to each other. We think that the Georgian term vert’ik’aluri k’utkheebi “vertical angles”, like many other terms, was established by the influence of the Russian language. In the Russian terminology, the said foreign synonyms or the description of designation connected to a vertex were not reflected. It was not reflected even in the Georgian language, and as a result we have an inappropriate and confusing term vert’ik’aluri k’utkheebi “vertical angles”. It is confusing because it opposes the notion of the word vert’ik’aluri “vertical” in the Georgian language. Based on the above, we think that it would be better if we define these geometric objects by the more explicit term, showing their real disposition – mop’irdap’ire k’utkheebi “opposite angles”.
ტრანსპორტის ტერმინოლოგიის რედაქციის საკითხებისათვის
During the edition of the Russian-Georgian Dictionary, we faced the necessity to pay attention to such a lexical group as the terminology of auto parts and motor vehicles in general. Nowadays, transport technology is developing rapidly; accordingly, new concepts emerge. Thus, it is important to create their Georgian corresponding terms. The work conducted by us aims to fill and update bilingual and terminological dictionaries. We have studied Georgian-Russian equivalents of the terms related to auto parts, and found English corresponding terms in almost all electronic and printed dictionaries of different languages that were available to us. We have tried to collect corresponding terms related to auto parts in several languages and we studied established terms among the Georgian auto mechanics as well. Some terms do not have Georgian equivalents, or they have already been forgotten, and the terms established by the influence of the Russian language have taken their place. The article discusses the material we have processed, presents the results of the research, and our suggestions about the necessary terms that are required to be included in the new edition of the Russian-Georgian dictionary. We also speak about the problems ethat merged during the working process and the ways to solve them.
ტერმინის რაობა და მეცნიერთა გვარ-სახელებისაგან ნაწარმოებიმათემატიკური ტერმინები
The term, as is well known, is a word expressing a certain notion in different branches of art, literature, or science. There are special terms in mathematics as well, where one can often meet terms composed of mathematicians’ names, e.g., a theory created, a problem solved, or a question set forth by a certain scientist, which gives us a mathematical term that contains the name of a scientist. These terms are, as a rule, two-component and consist of the defining and defined words. These words are often connected by means of the English suffixes - ean, -ian, -ine. These so-called possession suffixes are added to the proper names and thus the eponymous adjectives are formed. But this process of transformation or “term-creating” is not final. It involves double transformation, i.e., the first step is when the above suffixes are added to the proper name,s and we get adjectivization, e.g., Archimedes-Archimedean. Then, in a variety of cases, we have substantivization of These adjectives, and we get the term. In such a case,e the term is obtained from the proper name, e.g., Gauss-Gaussian. On the basis of the given examples, the process of turning surnames, used in eponyms, into mathematical terms, is evident, and it is very important to keep to the transliteration rules in this respect in order to transfer them to Georgian and to make a clear regulation of Georgian mathematical terms, in general.
terms, composed by means of scientists’ names
სინტაგმური ნეოლოგიზმები თანამედროვე ქართულში
In modern Georgian, especially in mass media, the speech of the public servants is in the formal field, where we often find cases of using neologisms and barbarisms. At the same time, we often witness the creation of certain syntagms, the components of which are neologisms. In some syntagmatic forms, just one constituent part is a neologism, while we find such fixed syntagms where both components are Georgian words. In the formal field, the creation of such standard constructions is conditioned by the objective requirement of the relevant communication. Sometimes they are established as such strong fixed syntagms that it is impossible to convey them in corresponding Georgian ones because they have turned into termsyntagms, e.g. hibriduli omi „hybrid war“, p’ersona non grat’a „persona non grata“, de-pakt’o khelisupleba „de facto government“, mtsotsavi ok’up’atsia „creeping occupation“, odiozuri p’irovneba „odious personality“. Nowadays, such syntagms are acquiring the functions of fixed syntagms or phraseological units.
მამა-შვილის – ნიკო და გიორგი ნიკოლაძეების -სამეცნიერო საქმიანობა საზღვარგარეთ
„The only person who leads his society on the way of progress, will find the place in hearts and memory of the compatriots...“ – These words belong to the „Great Niko“. The life and the work of Nikoladzes’ family is one of the most significant examples of such leadership. In 1868, Niko Nikoladze received a Ph.D. in law from the University of Zürich for his dissertation „Disarmament and Its Socio-economic Consequences`“. The aim of this dissertation is to show the linkage between Disarmament and neccesity of radical reorganization of modern society. This also implies solving economic and social problems. The title of the dissertation of Giorgi Nikoladze (Niko Nikoladze’s son) was „The constant systems of geometrical figures“. 1928. Paris. Sorbonne University. One of the most important achievements of Giorgi Nikoladze is the invention of the new calculating machine. The idea of creating this equipment appeared while working in Georgia. European education gave him the possibility to realize this idea. This invention had a great importance for the development of computer technology. In the article is discussed the scientific work of Niko and Giorgi Nikoladzes abroad and the value of their activities for Georgia.
ენობრივი პოლიტიკა ლიტვაში (გამოცდილება და პერსპექტივა)
The article discusses issues of language policy in Lithuania, with a focus on the current state of language policy, its legal base and challenges. It introduces the State Commission of the Lithuanian Language – the main State institution which is in charge of the implementation of Language policy in Lithuania. The State Commission of the Lithuanian Language (further – Language Commission) is a State institution, accountable to the Parliament of Lithuania. The Language Commission shall be comprised of 17 members, appointed and dismissed upon the recommendation of the Committee on Education, Science and Culture of the Parliament. Candidates to be appointed to the Language Commission may be proposed to the Committee by universities, research institutions and creative societies. The members of the Language Commission are appointed for a five-year-term. The decisions of the Language Commission are obligatory for the State and municipal institutions, all of the offices, enterprises and organizations operating in the Republic of Lithuania. The Language Commission shall decide issues concerning the implementation of the Law on the State Language, establishes the directions of regulating the Lithuanian language, decides the issues of standardization and codification of the Lithuanian language; appraises and approves the most important standardizing language works (dictionaries, reference books, guidebooks and textbooks), etc. The Law on the State Language is the principal document that establishes the principles of language policy. The Law established the use of the state language in the public life of Lithuania, protection of the state language, supervision, and liability for violations of the Law on the State Language. The Law stipulates that laws and other legal acts of the Republic of Lithuania shall be adopted and promulgated in the State Language, and all institutions, establishments, enterprises, and organizations which function in the Republic of Lithuania shall manage filing work, accounting, and reporting, financial and technical documents in the State Language. TheThe State Commission of the Lithuanian Language has the power to establish the trends and tasks of State Language protection and approving linguistic norms, the enforcement of this Law being delegated to the Language Inspection. This presentation gives a brief overview of other legal acts that regulate different issues of language policy in Lithuania, and in particular The Law on the State Commission of the Lithuanian Language and the Law of the Term Bank of the Republic of Lithuania. The presentation also discusses the current state of terminology in Lithuania presents terminological research carried out in the last five years, analyzes ways of Lithuanian terminology management, gives a brief overview of the resources of Lithuanian terminology, and introduces the most important electronic resources.
ქართული „სამხედრო-ტეხნიური ლექსიკონი“ 100 წლისაა
მე-20 საუკუნის დასაწყისში მიმდინარე პოლიტიკური და სოციალურ-კულტურული მოვლენების კვალდაკვალ დღის წესრიგში დადგა ტექნიკური და სამხედრო ტერმინოლოგიის შექმნის საკითხი. ,,მეცნიერების თითქმის ყოველ დარგს და უმეტესად კი სამხედრო მეცნიერებას შეუკრეფელი და დაუმუშავებელი ტერმინოლოგია ჰქონდა“ (ცაგარელი 1920: I). სამხედრო წესდებებისა და სახელმძღვანელოების თარგმნის პროცესში გამოვლენილმა სირთულეებმა განაპირობა ქართული სამხედრო-ტექნიკური ტერმინების შემუშავება და 1920 წელს გამოიცა პოლკოვნიკ ვლადიმერ (ლადო) ცაგარელის მიერ შედგენილი ქართული ,,სამხედრო-ტეხნიური“ ლექსიკონი. პირველი ქართული სამხედრო-ტექნიკური ლექსიკონი დღეს 100 წლისაა. ქართველი ოფიცრების და არა მარტო ოფიცრების, არამედ მეცნიერთა საზოგადოების ,,ქართული ენით ამეტყველებისთვის“ საჭირო იყო სათანადო ქართული ტერმინების, შესატყვისების მიგნება, რისთვისაც ქართული ენა ,,მზად“ არ იყო. პოლკოვნიკმა ლ. ცაგარელმა ,,მხსნელად“ გამოიყენა ძველი ქართული წიგნები და მასალა, ივ. ჯავახიშვილის მიერ აღნუსხული სამხედრო ტერმინებისა და სიტყვების კრებული. ,,ლ. ცაგარელი დაუღალავად წლობით ჰკრებდა ხალხში ხმარებულს… სახელებს, ეცნობოდა…ძველ წყაროებს“ (ახვლედიანი 1925: VI). პოლკოვნიკი ლ. ცაგარელი სარგებლობდა ტექნიკოსთა ,,სიტყვარითაც“. სამხედრო ტერმინოლოგიის განვითარება ებმის ტექნიკური ტერმინების განვითარებას. სწორედ ტექნიკის დარგში არსებული ჩამორჩენა შეავსო 1920 წელს საქართველოს ტექნიკური საზოგადოების მიერ გამოცემულმა პირველმა ქართულმა ტექნიკურმა ლექსიკონმა (ღამბაშიძე 1972: 18), რომელიც წელს 100 წლის იუბელესთან დაკავშირებით იბეჭდება განმეორებით (ქაროსანიძე 2020: 5-34). 100 წლის წინ ქართველი მეცნიერებისა თუ დარგის სპეციალისტების წინაშე წამოჭრილი სირთულე მხოლოდ ქართული ტერმინების უქონლობა კი არ იყო, არამედ ქართული ტერმინების შედგენისა და შეთხზვის გზების ძიება. პოლკოვნიკი ლ. ცაგარელი ცდილობდა როგორც ახალი ფორმების შედგენას, ისე ახალი ფესვების შემოტანას. ერთი რამ ცხადია, თუ 1920 წლის სამხედროტექნიკურ ლექსიკონში ცალსახად ჩანს ტერმინების გაქართულების მცდელობა, 1925 წელს გამოცემულ სამხედრო-ტექნიკურ ლექსიკონში უპირატესობა ლათინურ ძირებს ენიჭება. დღეს ქართული სამხედრო ტერმინების შემოტანა-დამკვიდრებისას სამხედრო დარგის სპეციალისტები თუ ამ სფეროში მომუშავე სხვა დარგის (მთარგმნელები, სტილისტები) სპეციალისტები კვლავ სირთულის წინ დგანან, რადგან სამხედრო ტერმინთა უდიდესი ნაწილი, მაგალითად, ქართულ ენციკლოპედიურ ლექსიკონშიც, საერთაშორისო ძირებს ეფუძნება (მეძმარიაშვილი 2017). ,,ყველასათვის ნათელია, რომ 21-ე საუკუნის ქართულ სამეცნიერო ენაში ლათინური სიტყვები ჭარბობს. ლათინურმა ტერმინებმა ისევე ჩაანაცვლა ქართული ძირები, როგორც თავის დროზე აღმოსავლური ენებიდან შემოჭრილმა ლექსიკამ...“ ე.წ. საერთაშორისო სიტყვები კი სულაც არ არის საყოველთაო, „საყოველქვეყნო“ (ქაროსანიძე 2020: 29). მნიშვნელოვანია იმის გააზრება, რომ ტექნიკური და სამხედრო ტერმინები ქმნის, აშენებს ერთიან სისტემას, რომელსაც ,,სამხედრო მეცნიერების ტაძარი“ ჰქვია (ცაგარელი 1920: IV). უდავოა, ტერმინი უნდა იყოს საყოველთაოდ მოსახმარიც და ,,სახალხოდ მისაღებიც“; თუმცა გასათვალისწინებელია ისიც, რომ მიმდინარე მოვლენების თანადროულად ტერმინები, შესაძლოა, იცვლებოდეს და იხვეწებოდეს, რაც იმის საწინდარია, რომ ტერმინოლოგიის საკითხები ყოველთვის აქტუალური დარჩება, ხოლო ,,ტერმინოლოგიური მუშაობის ხერხემალი“ _ ძირითადი ფონდი, თანამედროვე სალიტერატურო ენასთან ერთად იქნება ძველი ქართული ენის ლექსიკა და ქართული დიალექტური ლექსიკა (ღამბაშიძე 1972: 20)... ერის და, შესაბამისად, ენის თვითმყოფადობის შენარჩუნების ერთადერთი გზა სწორედ ქართულ ძირებთან, ფესვებთან დაბრუნებაა; ეს კი არ გამორიცხავს და არ ეწინააღმდეგება დღევანდელ საჭიროებებს, არამედ შეესაბამება თანამედროვე მიდგომებსა და მოთხოვნებს.
საავტორო უფლებები (c) 2022 ტერმინოლოგიის საკითხები
გასტრონომიული ტერმინოლოგიამეგრული ჰამოს მაგალითზე
გასტრონომია ყოველთვის ასახავს ერის ტრადიციებს, მის კულტურას, ხასიათს, რეგიონალურ თავისებურებებს და რიტუალების უმთავრესი კომპონენტია. გლობალიზაციის პროცესმა შეცვალა სამყარო, მასთან ერთად ამ სფეროშიც ბევრი რამ იცვლება და გაქრობის საშიშროების წინაშე დგას, იცვლება კვების კულტურა და მასთან დამოკიდებულება, რაც ერის თვითმყოფადობის ერთ-ერთი მახასიათებელია. კაცობრიობის დიდი ნაწილი გამუდმებით ებღაუჭება ამ კაუჭს. ამას შეიძლება მივაწეროთ ბოლოდროინდელი „გასტრონომიული ბუმი“. საქართველოს გასტრონომიული კულტურა უძველესია და საინტერესო, რადგან ასეთ პატარა გეოგრაფიულ არეალში ყველა რეგიონს აქვს განსაკუთრებულად გამორჩეული ადგილწარმოშობის პროდუქტი, კერძი თუ სასმელი. ქართული გასტრონომიული კულტურის კვების ტრადიციები და გამოცდილება მრავალ ისტორიულ წყაროში მოიხსენიება, მათ შორის, ანტიკური ხანის ისტორიკოსებსა და მოგზაურებთან. ეს სიძველე, რასაკვირველია, საკუთარი ტერმინოლოგიის არსებობასაც გვავარაუდებინებს, თუმცა ბევრი რამ დაიკარგა საკვებთან და სასმელთან ერთად. ეს გამოცდილება და ისტორია აღდგენას და გაცოცხლებას საჭიროებს. ამიტომაც დადგა გასტრონომიული ტერმინების ლექსიკონის შექმნის აუცილებლობა, რაც დიდი გამოწვევების წინაშე დგას. ჩვენი მოხსენება გასტრონომიასთან დაკავშირებული ზოგიერთი ტერმინის განმარტების ცდა იქნება. განვიხილავთ სამეგრელოს რეგიონის რძის პროდუქტებთან დაკავშირებით. რადგან სამეგრელოს გასტრონომიული კულტურა არის ცალსახად გამორჩეული ქართულ გასტრონომიაში და იმერულთან ერთად აღინიშნება, როგორც დამოუკიდებელი სრული სამზარეულო, სადაც მოიპოვება როგორც აპერიტივები, ცივი, ცხელი და წვნიანი კერძები, ფაფეული, მისადევნებლები, ჩაროზები და ნუგბარი, ღვინო, სპირიტიანი სასმელები და ნაყენები. თუმცა განსაკუთრებული აქცენტი ყოველთვის კეთდებოდა და კეთდება რძის პროდუქტების კერძებში თუ ცალკე გამოყენებაზე, რომლებსაც მოიცავს საერთო სახელწოდება ჰამო. ასეთი ლექსიკის დარგობრივი კვლევა არ არის მარტივი, ის აუცილებელია ეფუძნებოდეს ცოცხალ ურთიერთობას, რომელიც რეგიონში საგანგებო მოგზაურობისას იწერება და გროვდება. საფუძველი ასევე არის ეთნოგრაფიული ჩანაწერები და ზეპირი გადმოცემები. მოხსენებაში ყურადრება გამახვილებული იქნება ასევე ისეთ ძირითად ტერმინებზე, როგორებიცაა: გასტრონომია, გასტრონომიული კულტურა, კულინარია. ჩვენი მიზანია, სალიტერატურო ენაზე გადმოტანისას არც ენის ნორმები დაირღვეს და შენარჩუნდეს მეგრული ტერმინოლოგიაც, რადგან ის ბევრ საიდუმლოს ინახავს როგორც გასტრონომიული ტექნოლოგიის, ასევე ისტორიის და ეთნოგრაფიის თვალსაზრისით. ეს ხელს შეუწყობს არა მარტო ენობრივი დარღვევების აღმოფხვრას, არამედ ტექნოლოგიური პროცესის სწორად აღქმასაც, რადგან მეგრული სიტყვები ხშირად მრავლისმომცველია.
ტერმინ შურისა და მოშურნეობის ლექსიკურ-სემანტიკური მიმართება
შური სულხან-საბა ორბელიანის მიერ განიმარტება, როგორც „მწუხარებაჲ სხვისა კეთილსა ზედა“. შური, საზოგადოდ, ის უკეთური ვნებაა, რომელიც ადამიანს ყოველი ბოროტებისკენ უბიძგებს. ნეგატიური სემანტიკის გამომხატველი არაერთი ქართული ლექსიკური ერთეულია ნაწარმოები შურისგან: ერთი მხრივ, სემანტიკით – „სხვისის თავისად ქცევის მავნე სურვილი“ (საკუთრივ შური) და, მეორე მხრივ, სემანტიკით – „ზედმეტი სურვილით აღძრული გაბოროტება და კაცისათვის სამაგიეროს გადახდა“ (აშურვა, აშურვება, აღშურვება, დაშურვება, მემშურნე, მოშურნე, საშურო, შურვა; შეშურვება, შურიანი, შურისგება, შურისძიება, შურობა და სხვ.). ტერმინ შურის ნეგატიურ ასპექტში დამკვიდრება გამოწვეულია ადამიანში შურით აღძრული გაუცნობიერებელი სურვილით სხვისი ვნებისადმი,რაც, ფაქტობრივად, სათავე ხდება სხვა უამრავი ცოდვისა, რომლებსაც მთელი თავისი მრუდე ცხოვრების მანძილზე თავისუფალი ნების უგუნური გამოყენებით ემონება. როგორც კაცობრიობის არსებობის ისტორია გვიმოწმებს, შესაქმიდან მოყოლებული დღემდე, ადამიანი მისთვის მონიჭებულ თავისუფალ ნებას ბოროტებისკენ წარმართავს. თავის მხრივ, სულის არსობრივი (ონტოლოგიური) კონცეფციიდან გამომდინარე, ადამიანს ძალუძს, საკუთარ „ვნებათა წადილს“ სძლიოს და ეს უკეთური წადილი გარდაქმნას ღმრთისაკენ ლტოლვად, რადგანაც სწორედ ამ დანიშნულებისთვის შექმნა კაცი ზეციერმა შემოქმედმა – „სახედ თჳსად და ხატად ღმრთისა“ (შესაქმე 1, 27). სტატიაში ამ თვალსაზრისით განიხილება საღვთისმეტყველო წანამძღვრები ძვ.ქართ. შურ- მორფემით წარმოებული ქართ. მოშურნის ურთირთგამომრიცხველი მრჩობლი სემანტიკური განვითარებისა: „1. ძვ. ვისაც შურს ვისიმე“ „2. ძვ. ძლიერ მოწადინებული, გულმოდგინე, მონდომებული, თავგამოდებული“ (ქეგლ 1958), რის საფუძველზეც წარმოჩნდება შურისგან განთავისუფლებული გონიერი ადამიანის კეთილმოშურნედ გარდაქმნის საღვთისმეტყველო მიზანდასახულობა და სემანტიკური მოტივი.
ილია ალხაზიშვილის ნაშრომი „ფარმაცევტული ტერმინები ქართულს ენაზედ“
ქართველი განმანათლებელი, ლექსიკოგრაფი, ფარმაცევტი, ფოლკლორისტი და ეთნოგრაფი ილია ალხაზიშვილი (1853-1921) ფართო საზოგადოებისთვის ნაკლებადაა ცნობილი. იგი იმ მოღვაწეთა რიცხვს მიეკუთვნება, რომელმაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ქართული მეცნიერების, კულტურისა და განათლების განვითარების საქმეში. მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარსა და მე-20 საუკუნის 10-იან წლებში, როდესაც ორიგინალური და ნათარგმნი სამეცნიერო ლიტერატურა ყალიბდებოდა, სერიოზულად დადგა საკითხი ქართული სამეცნიერო ტერმინოლოგიის შექმნისა. ამ სატერმინოლოგიო მუშაობაში ილია ალხაზიშვილი თავიდანვე დიდი ინტერესით ჩაება და ქართული ენის სიწმინდისა და სამეცნიერო ტერმინებით გამდიდრებისათვის სიცოცხლის ბოლომდე მუშაობა არ შეუწყვეტია. „მართლაც-და, თუ გვინდა და ვცდილობთ კულტუროსან ხალხთა შორის ჩაგვრიცხონ, – წერდა ი. ალხაზიშვილი, – უნდა კიდეც ვიშრომოთ ქართული სამეცნიერო ლიტერატურის აღორძინება-განვითარებისათვის. დიახ, ჩვენი ნაციონალური თავმოყვარეობა გვავალებს ამ პრობლემის შევსებას... მაგრამ საქმის მსვლელობას დიდად აფერხებს ქართულ ენაზე სამეცნიერო ტერმინების უქონლობა“. სხადასხვა ხასიათის სამეცნიერო ნაშრომებთან ერთად, ილია ალხაზიშვილმა განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო ქართული ფარმაცევტული ტერმინოლოგიის დადგენის საქმეს. მან სიცოცხლეში ვერ მოასწრო გამოექვეყნებინა თავისი მრავალი წლის ტერმინოლოგიური მუშაობის შედეგები. ასეთია მისი „ფარმაცევტიული ტერმინები, ანუ ქართულ-რუსულ-ლათინური სახელები წამლებისა“. ნაშრომი შეიცავს 2178 ტერმინს. წინამდებარე მოხსენებაში გაზეთ „ივერიის“ რუბრიკაში, სახელწოდებით „ფარმაცევტიული ტერმინები ქართულს ენაზედ“ ილია ალხაზიშვილის მიერ გამოქვეყნებული წერილების მიხედვით წარმოდგენილი იქნება რუსულ-ლათინური ტერმინების ქართული ეკვივალენტის საილუსტრაციო მასალა.
როგნედა ღამბაშიძე – ცხოვრებისა და მოღვაწეობისზოგიერთი ეპიზოდი
წინამდებარე მოხსენებაში კიდევ ერთხელ გავიხსენებთ ცნობილი ტერმინოლოგის -როგნედა ღამბაშიძის (1922-1992) ცხოვრებასა და ღვაწლს. შევეცდებით ფართო საზოგადოებას გავაცნოთ მისი პიროვნების, ბიოგრაფიის და საქმიანობის შედარებით უცნობი ეპიზოდები და მხარეები. ვუჩვენოთ ოჯახური გარემო, რომელშიც ჩამოყალიბდა და, ალბათ, რამაც განაპირობა მისი პროფესიული არჩევანი. გავიხსენოთ მისი ურთიერთობები და მათთან დაკავშირებული ისტორიები. შევეხებით მის ლექსიკოლოგიურ მოღვაწეობას.
ინგლისურენოვანი მეტაფორული სამედიცინო ტერმინების ქართული შესატყვისებისთვის
მეტაფორა სალიტერატურო ენის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ტროპული სახეა და გულისხმობს ერთი საგნის თვისების მეორეზე გადატანას ანალოგიის პრინციპით. მეტაფორა სტილისტურ ხერხად იქცევა მაშინ, როდესაც ორი სრულიად განსხვავებული ცნება ერთიანდება რაიმე განსაკუთრებული თვისებით, რომელიც ერთ-ერთ მათგანს რეალურად არ ახასიათებს. ტერმინის ერთ-ერთი დამახასიათებელი თავისებურება, რომლითაც ის მკვეთრად განსხვავდება ჩვეულებრივი სიტყვისგან, არის მისი ემოციურ-ექსპრესიული ნეიტრალურობა. მიუხედავად ამისა, ტერმინოლოგიურ სისტემაში ხშირად გვხვდება მეტაფორა ტერმინთქმნადობისას. ხშირად მნიშვნელობათა გადატანა და მათი საშუალებით ტერმინების შექმნა მეტად მნიშვნელოვანი პროცესია, მაგალითად, ყრუ კედელი. ეს პროცესი განსაკუთრებით გამოიკვეთა სამედიცინო სფეროში. სამედიცინო ტერმინთა დიდი ნაწილი სწორედ მეტაფორული ტერმინებია. განსაკუთრებით დიდია მათი წილი ინგლისურენოვან სამედიცინო ტერმინოლოგიაში. ერთ-ერთი პრობლემა ამგვარი მეტაფორული ტერმინებისათვის ქართული შესატყვისების მოძიებაა. მეტაფორა ტერმინოლოგიურ ლექსიკაში ხშირად გვხვდება ტერმინთა საწარმოებელ საშუალებად. წინამდებარე კვლევის საგანია სამედიცინო ტერმინოლოგიაში მეტაფორულ ტერმინთა გამოვლენა და მათი კლასიფიკაცია. სტატიაში განხილული და გაანალიზებულია სხვადასხვა დაავადებისა და სინდრომის მეტაფორული სახელწოდებები ინგლისურ ენაში და მათი ქართული შესატყვისები.
ქართული ტერმინთბანკი და ტერმინოლოგიური პოლიტიკა საქართველოში
Studies of the history of Georgian terminology work, analyses of successes and failures in term-making at various periods of time, consideration of a difficult terminological situation in present-day Georgia, collaboration with European terminological associations, and challenges of the digital era have demonstrated the necessity for significant changes and setting distinct plans in Georgian terminology work. How to cope with the terminological problems of either Soviet or post-Soviet times, being increased by present-day ones? This is a principal question needing an argumentative, scholarly answer. As a result of the study of the current situation in Georgia and of comparison with European terminological standards, the following were identified: 1. Some of the Georgian special glossaries just need editing (Georgian-English terminological glossaries published after 2000); 2. In some domains, Georgian-English equivalents have to be established (as far as glossaries compiled in the Soviet period were predominantly Georgian-Russian and Russian-Georgian); 3. Other glossaries have to be recompiled (this is particularly true of glossaries of recently developed domains violating various standards of terminological lexicography; such a domain is, for instance, banking terminology; violations were identified as a result of the study of textbooks of banking). The solution to the aforementioned problems is instrumental for the standardization of special terminological glossaries in Georgia. Either Soviet or current terminological problems will not be solved without having analyzed Georgian terminological data, and this is accelerated by the study of the term bank, an aggregated database of Georgian paper glossaries. Eventually, the detection of all equivalents (synonyms, incorrect forms) and the identification of conventionalized variants will make a foundation for the standardization of terms. Truly enough, consideration of the aforementioned cause changes and introduction of innovations in traditional terminology work. Of course, it is no surprise in the digital era. It is of primary importance and necessary for specialists of various domains and linguists to work jointly with software developers, well aware of terminological standards and related technologies, providing for the operation of the Georgian Term Bank with international principles. Besides, changes are to be introduced in scientific work; specifically, in order to finally collate data from the Georgian Term Bank, it is necessary to develop special questionnaires, based on ISO 1087, with respect to the acceptability rating. Responses and views of specialists of various domains are of tantamount significance; however, following the collation of questionnaires, there are still several stages before making a final decision, introducing certain changes in the activities of a terminological department, though the most principal approach, being established by ancient Georgian translators back in the 10th century, is still unchanged. One of the priorities of the state language strategy is to ensure adequate terminology work in Georgia, which, in case of reasonable planning, can be easily accomplished in a country with a long-lasting experience of theoretical and practical work on terminological problems.
ტერმინოლოგიური მოდელები პირველი ქართული ტექნიკური ტერმინოლოგიური ლექსიკონის („სიტყვარის“) მიხედვით
პირველი ქართული ტექნიკური ტერმინოლოგიური ლექსიკონი „სიტყვარი“ 100 წლის წინ შეიქმნა და მისი სამეცნიერო აქტუალურობა დღესაც თვალსაჩინოა. ლექსიკონი მკვლევართა ყურადღებას მრავალი ასპექტით იპყრობს. იგი მდიდარ მასალას გვაწვდის ტერმინთშემოქმედების ლინგვისტიკური კანონზომიერებების გასაანალიზებლად. სამეცნიერო ლიტერატურაში ლექსიკონის მნიშვნელობის შესახებ არაერთხელ არის მითითებული. ვუკოლ ბერიძემ (ბერიძე 1952), როგნედა ღამბაშიძემ (ღამბაშიძე 1981) და სხვა მეცნიერებმა შეისწავლეს სამეცნიერო ენის შექმნაში ტექნიკური ტერმინოლოგიის შემუშავების მნიშვნელობა, პრინციპები და „სიტყვარის“ ავტორთა მიდგომები, ლია ქაროსანიძემ თავის ნაშრომში (ქაროსანიძე 2020) საფუძვლიანად განიხილა „სიტყვარის“ ავტორთა მუშაობის მეთოდოლოგიური საფუძვლები, სხვა ენათა მონაცემებისა და გამოცდილების გამოყენების მექანიზმები, ქართული ძირების მაქსიმალური აქტუალიზების შესაძლებლობები, სატერმინოლოგიო მუშაობის წინააღმდეგობრივი პროცესები და ტერმინთა შექმნისა და დამკვიდრების სამეცნიერო და სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობა. ჩვენს სტატიაში კიდევ ერთხელ ესმება ხაზი „სიტყვარის“ მნიშვნელობას სამეცნიერო ენის შექმნაში. მასში, ცნობილ მკვლევართა ნააზრევის საფუძველზე, არის მცდელობა ტერმინთშემოქმედების კომპლექსური პრობლემური საკითხებიდან ყურადღება გამახვილდეს ტექნიკური ტერმინოლოგიური მოდელების რეალიზების შესაძლებლობებზე, გამოიყოს სტრუქტურული ჯგუფები, მოხდეს ერთგვარი სისტემატიზაცია და სხვადასხვა სამეცნიერო დისციპლინაში რეალიზებულ მოდელებთან (შესაბამის ტერმინოლოგიურ ლექსიკონებთან) შედარების საფუძველზე გამოიყოს უნივერსალური და სპეციფიკური მახასიათებლები. ტერმინლოგიური ბაზის მოწესრიგება სამეცნიერო დისციპლინების განვითარების წინაპირობაა. ეროვნული მეცნიერება ეროვნული ტერმინოლოგიის სისტემატიზების საფუძველზე ვითარდება. დიდი მნიშვნელობა აქვს საერთაშორისო გამოცდილების გაზიარებას და საკუთარი ენობრივი რესურსის მაქსიმალურ გამოყენებას. ტერმინოლოგიური ველების უნიფიცირებისა და სისტემატიზებისათის დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ტერმინოლოგიურ ლექსიკონებს, რომლებიც ავტორთა თეორიულ მიდგომებს წარმოაჩენს და გვთავაზობს ლექსიკურ ერთეულებს სათანადო დარგის ტერმინოლოგიისათვის. სწორედ ამ მხრივ არის გამორჩეული პირველი ქართული ტექნიკური ტერმინოლოგიური ლექსიკონი „სიტყვარი“. იგი განსაკუთრებით ღირებულია იმით, რომ მისი შემდგენლები ეყრდნობოდნენ ქართული ტრადიციული ტერმინოლოგიური სკოლების მონაპოვარს, იზიარებდნენ არა მარტო რუსულ, არამედ მთლიანად ევროპულ და ამერიკულ გამოცდილებას და მაქსიმალურად ცდილობდნენ გამოეყენებინათ ქართული ენის მდიდარი რესურსი. „სიტყვარის“ ავტორთა ლინგვისტიკური მიდგომები დღესაც აქტუალურია. ლექსიკონში წარმოდგენილია სხვადასხვა ტერმინოლოგიური მოდელი. საინტერესოა, რომ ზოგიერთი ტერმინი ხელოვნურად არის მიღებული, ბევრ შემთხვევაში გამოყენებულია ქართულისათვის ბუნებრივი სიტყვაწარმოებითი ყალიბები. ტერმინთა შედგენისას გათვალისწინებულია სემანტიკური გამჭვირვალობის პრინციპი, გამოყენებულია ხმაბაძვითობის მეთოდიც, წარმოჩენილია ტერმინთა მოტივირებულობა, განსაკუთრებული დამოკიდებულება მჟღავნდება ტერმინთა თარგმნის მიმართ. ლექსიკონში გვხვდება შემდეგი ტერმინოლოგიური მოდელები: მარტივფუძიანი, აფიქსური წარმოების, კომპოზიციით მიღებული, ტერმინოლოგიური შესიტყვებები. საინტერესოა სემანტიკური დერივაციის საკითხები. თითოეული მოდელის შიგნით გამოიყოფა ქვეჯგუფები. მოხსენებაში კლასიფიცირებულია შესაბამისი მასალა, შედარებულია ზოგიერთ სხვა სამეცნიერო დისციპლინათა ტერმინოლოგიურ სტრუქტურებთან. წარმოჩენილია უნივერსალური და სპეციფიკური მახასიათებლები.
ივანე ჯავახიშვილი ძველი ქართული მწერლობის კლასიფიკაციისა და თხრობის სტილის შესახებ
Ivane Javakhishvili's research on the style of narration of monuments of ancient Georgian literature, which is the introduction to his fundamental work, "Old Georgian Historical Writing," was of great importance for the study of conceptual issues of Georgian theological and secular literature in general. He was the first to pay attention and formulate his views on the narrative and narrative terminology used in the historical and religious writing traditions, which discussed the issues of classification of the works of ancient Georgian literature in parallel. These are the question of the division of writing into two directions - ecclesiastical and civil, the method of orthodoxy used in theological and historical writings, which involves the description of the eye, the creation of a pre-designed plan of work,s and the question of narrative style. The abundance of terminology was conditioned by the content and genre diversity of the monuments of ancient Georgian literature. Ivane Javakhishvili made his terminological observations on historical works; however, most of them can be considered from a philological-literary point of view. That is why the report discusses quite a number of different terms, in particular, in terms of genre: narrative, presentation, agency, recollection, description, history, chronograph, pronunciation; Author: eyewitness, narrator, orator, chronicler; According to the style of narration: the rule of narration, the relic of narration, the border of the word, the path of the word, the race of words, the first word and the above story; Sequence of narration: further afterwards, inconsistently and confusingly, litany word, a story described by rhetorical art and proper rhetoric; Structurally: Manuscript book chest and will. Most of the conclusions drawn on these issues are universally recognized and established in the scientific space; some are supplemented, deepened, and presented with new interpretations. The report discusses the different views on each issue raised on the basis of historical-philological research at the present stage. Our paper presents the merits of Ivane Javakhishvili in the context of the thinking space of the medieval era on the understanding of the existence, classification, genre, narrative style, author and essence of the names of ancient Georgian literature based on data from modern philological-literary science.
ცნებებისა და განმარტებების შეუსაბამობა „დიდ ვიზუალურ ენციკლოპედიაში“
The influx of new concepts and terms into the language is associated with technical progress, which has been particularly booming in the last 50 years. The introduction of foreign terms is classed as harmful to the language, but it is also impossible to avoid them completely. However, when it comes to replacing the proven and established terms in the term bank with new ones, it can only bring harm. From this standpoint, we will examine the "Great Visual Encyclopedia" translated into Georgian. Having discussed the terms in the mentioned encyclopedia, we arrived at the conclusion that, in most cases, the concepts and definitions of the terms denoting them do not correspond. In most cases, the "specific word meaning" does not match the illustration either. For example, the term "durable machinery" describes the bulldozer, tractor, wheel loader, scraper, farming mechanisms, etc. However, the term "durable" is vague; it is also unclear why this new term is proposed and on what basis we should attribute this or that machine mechanism to the category of "durable". There are also inaccuracies regarding the usage and definition of the names of the parts of the mechanisms. The article discusses a small part of the terms given in a specific part of the encyclopedia, in which the inconsistency of the definitions of terms denoting the concepts is particularly apparent, which indicates a damaging approach to the terminology and, in general, to the issue. This state must be corrected by the joint work of specialists, translators and terminologists.
ქართული ტერმინოლოგიური მუშაობის ასპექტები
In the conditions of modern globalization, when new fields are created or introduced to the country, the mechanism of selection and establishment of terms has not yet been fully developed. Therefore, in many cases, the borrowing of terms relevant to this or that field reveals a spontaneous character. At the same time, a large amount of technical literature is translated, and new terms appear, including those that are calqued or transferred directly, without translation. The old term frequently continues to exist along with the new one. The object of our research is one of the main problems in modern Georgian technical terminology – the standardization and normalization of the variants of borrowed terms. This is not a new phenomenon. Specialists point to this problem even today: "Terminological diversity is the main difficulty, due to which the 'growth of the language' is hindered" (Karosanidze 2020). The article briefly discusses the role of previous terminologists in the formation and development of Georgian technical terminology. According to the dictionary material and the data available in various publications, several groups of borrowed technical parallel terms are separated and analyzed: Old and new terms: carbonic acid (nakhshirzhangi) || carbon monoxide (nakhshirbadis monoxidi) (CO); carbonic acid (nakhshiror-zhangi) || carbon dioxide (nakhshirbadis dioxidi) (CO2)... Foreign and Georgian terms: intoxication (intoxicatia) || poisoning (motsamvla); toxic (toxikuri) || toxic (toxiuri) || poisonous (momtsamlavi) || poisonous (momwamvleli); intoxicated (intoxirebuli) || poisoned (motsamluli); Lead glaze (tqviis glazuri) || Lead glazing (tqviis mochi-kureba)... Calqued terms: Refrigerant (matsivaragenti) (Russ. Хладагент); refrigerant agent (samatsivro agenti) (Russ. холодильный агент) („Technical Terminology“ 1982)... There are also variants of Georgian (Georgianized) terms determined by various factors: a) Phonetically determined: to spray (sheskhureba) || to spray (sheshskhureba) – to spray („sheskhureba“) is correct (Saghinadze 2006)... b) Semantically determined (formed with different affixes): energy efficiency (energoefekturoba) || Energy efficiency (energoefektianoba) – both are considered to be correct by specialists in the field D. Chomakhidze, K. Tskhakaya (Chomakhidze, Tskhakaya 2015)... This article concludes that analyzing more extensive material representing variants of borrowed technical terms allows us to identify standard issues and, more generally, to plan the ways of solving certain problems.
ნანომეცნიერებასა და ნანოტექნოლოგიებში ქართული ტერმინოლოგიური ლექსიკონის შექმნის შესახებ
ჰალოგენ (V)- და ჰალოგენჟანგბადიანი (VII) მჟავების ქართულენოვანი სახელწოდებები, კერძოდ, ქლორის, ბრომისა და იოდის შემთხვევაში, როგორც ჩანს, რუსულენოვანი ეკვივალენტის შესაბამისადაა დამკვიდრებული ქართულ ქიმიურ ლიტერატურაში [საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მაცნე. ქიმიის სერია, 2009]; თეორიული და გამოყენებითი ქიმიის საერთაშორისო კავშირის (International Union of Pure and Applied Chemistry) რეკომენდაციის [IUPAC recommendations, 2005] შესაბამისად ისინი უნდა იკითხებოდეს შემდეგნაირად: HCIO3 – ქლორმჟავა, HCIO4 – პერქლორმჟავა, HBrO3 – ბრომმჟავა, HBrO4 – პერბრომმჟავა, HIO3 – იოდმჟავა, HIO4 – პერიოდმჟავა (მეტაპერიოდმჟავა), H5IO6 – ორთოპერიდმჟავა, H7I3O14 – ტრიპერიოდიოდმჟავა, (HIO4)n– პოლიპერიოდმჟავა.
კვეთი, ყველი – მსგავსი მოტივაციის მქონე ორი ლექსემა-ტერმინი
სალიტერატურო ენის ლექსიკური ფონდის ერთეულთა მონაწილეობა ტერმინოლოგიურ სისტემათა შექმნაში უნივერსალური მოვლენაა. ბუნებრივია, რომ კვების სფეროსთან დაკავშირებული ქართული ყოფითი ლექსიკის დიდი ნაწილიც გასტრონომიის, როგორც სპეციალური დარგის, ტერმინთსისტემის კუთვნილება ხდება. საერთო ენიდან ტერმინოლოგიურ სისტემაში სიტყვათა მიგრაციას ხშირად ახლავს მნიშვნელობის ცვლა, გაფართოება-დავიწროება თუ მნიშვნელობის განვითარების სხვა გამოვლინებები (შდრ. ჯიბე, რომელიც სალიტერატურო ენაში ტანსაცმელზე მიკერებულ რაიმეს შესანახ პატარა პარკს აღნიშნავს და ანატომიური ტერმინი ჯიბე, რომელიც, მაგალითად, სტომატოლოგიაში ტერმინოლოგიურ შესიტყვებას - „პათოლოგიურ ჯიბეს“ – ქმნის. შესადარებლად მოხმობილ ერთეულებში მნიშვნელობის გაფართოება მსგავსებით შედარებას ემყარება –კბილღრძილოვანი შეერთების სიმჭიდროვის დარღვევა წარმოშობს ჯიბისმაგვარ ღრუს, რომელშიც საკვების ნარჩენები გროვდება). ჩვენ მიერ განსახილველი ორი ერთეული – კვეთი და ყველი – ერთი სისტემიდან მეორეში ისე გადადის, რომ არც განსხვავებულ ფუნქციას იძენს და არც სემანტიკურ ცვლილებას განიცდის. პირველი უფრო გამჭვირვალე შინაფორმის ლექსემაა, კვეთის დაკავშირება ზმნა კვეთასთან რიგით ენის მატარებელსაც არ გაუჭირდება, თუ მას ყველის ამოყვანა უნახავს ან ამ პროცესზერაიმე სმენია: კვეთის საშუალებით რძე გაიკვეთება, ანუ აიჭრება (შდრ. კვეთა – ჭრა – „მთლიანობის დარღვევა“). ამდენად, კვეთი გასუბსტანტივებული მიმღეობაა: კვეთი <-- მ-კვეთ-ი – „რაც კვეთს რასმე“, რომელიც რძისაგან ყველის წარმოების ტექნოლოგიური პროცესით არის მოტივირებული. ასევე ტექნოლოგიური პროცესი უდევს საფუძვლად ამ პროცესის შედეგად მიღებულირძის პროდუქტის – ყველის – სახელდებას, რაზედაც მოხსენებაში ვრცლად ვისაუბრებთ.
ენა და ლიტერატურათმცოდნეობითიტერმინოლოგია XVII საუკუნის საფრანგეთსა და საქართველოში(კომპარატივისტული კვლევა)
მთელი რიგი ერების ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია ისეთ ჟანრს, როგორიც არის ენის ქება. ჩვენი დაკვირვებით, ამ ტიპის თხზულებები ყოველ ერში მისთვის გარდამტეხ პერიოდში იქმნებოდა. ქრონოლოგიურად სხვა ქრისტიანი ერების ენის ქებას წინ უსწრებს „ქებაჲ და დიდებაჲ ქართულისა ენისაჲ“, თუმცა ამჯერად მასზე არ შევჩერდებით და ყურადღებას გავამახვილებთ ფრანგული რენესანსის უმნიშვნელოვანეს ტექსტზე, პირველ ლიტერატურულ მანიფესტად აღიარებულ ტრაქტატზე „ფრანგული ენის დაცვა და ხოტბა“ (Défense et illustration de la langue française) (1549). ტრაქტატის ავტორი დიუ ბელე უპირისპირდება იმ მოსაზრებას, რომ თითქოს ფრანგული ენა „ბარბაროსული“ ენაა და არ არის მორგებული დახვეწილი აზრების გადმოსაცემად ისე, როგორც ბერძნული ან ლათინური. მანიფესტის ავტორი განმარტავს, რომ ფრანგული ენა საკმაოდ მოქნილი, კეთილხმოვანი და ძლიერია და საჭიროა მისი მხოლოდ გამდიდრება და გაკეთილშობილება. პირველ რიგში, იგი ილაშქრებს ლათინურ ენაზე დაწერილი პოეზიის წინააღმდეგ და ფრანგული ენის უფლებებს იცავს. ფრანგული ენის შესახებ მსჯელობისას ნათელია, თუ რამდენად სწამს მას მშობლიური ენის შესაძლებლობებისა. დიუ ბელე მკითხველს შეახსენებს, რომ ოდესღაც ბერძნული და ლათინური ენებიც მოუქნელი იყო და სრულყოფას მათ ხანგრძლივ მეცადინეობათა შედეგად მიაღწიეს. ასეთივე გზა უნდა განვლოს ფრანგულმა ენამაც, მისი გამდიდრების საუკეთესო გზა ძველი ენებიდან სიტყვების და გამოთქმების სესხებაა, მაგრამ სესხება გონივრულად უნდა მოხდეს და უნდა შეესაბამებოდეს მშობლიური ენის სულს/სულისკვეთებას, რათა ისინი ბუნებრივად ჟღერდნენ. გარდა ამისა, ფრანგული ენის გამდიდრების წყარო უნდა იყოს არა მხოლოდ ანტიკურობა, არამედ ხელოსნების, მეზღვაურების, მხატვრების ენა და დიალექტები. „ფრანგული ენის დაცვა და ხოტბა“ განმსჭვალულია სამშობლოსადმი სიყვარულით, სიამაყით, მის მიერ მიღწეული წარმატებების გამო, რომლებიც თავისი სიძლიერით მოიპოვა და სიამაყით მისი ამოუწურავი შინაგანი შესაძლებლობებისადმი. დიუ ბელე ოცნებობს იმაზე, რომ ფრანგულმა ენამ და ლიტერატურამ აყვავების ისეთ დონეს მიაღწიოს, რომელიც შესაბამისი იქნება ქვეყნის საზოგადოებრივი, ეკონომიკური და სულიერი განვითარებისა. რენესანსის ეპოქა ბაროკოს ეპოქამ შეცვალა, უნდა ითქვას, რომ ამ პერიოდის ფრანგული ლიტერატურული ცხოვრება უაღრესად საინტერესოა თავისი ლიტერატურათმცოდნეობითი ტერმინოლოგიით, რომელიც ცალკეული ჟანრისათვის წაყენებული მოთხოვნების წიაღში ყალიბდებოდა. მაგალითად, ეპოპეასთან, ანუ ჰეროიკულ ეპოსთან დაკავშირებით იხსენიება შემდეგი ტერმინები: სიმართლე (verite), გამონაგონი (fiction), ტყუილი (mensonge), არაჩვეულებრივი/გასაოცარი (merveilleux) ან სასწაული (miracle), ზებუნებრივი/არაჩვეულებრივი (surnaturel), არაჩვეულებრივი ღვთისმოსაობა (surnaturel devot). რომანთან დაკავშირებით გამოჩნდა ცნება დასაჯერებელი, სარწმუნო (Vraisemblable) ანუ ის, რაც შეესაბამება სინამდვილეში მომხდარ წარმოდგენას. 1670 წელს დაიწერა პიერ-დანიელ უეს „ტრაქტატი რომანების შესახებ” (Pierre-Daniel Huet, Traite de l’origine des romans (1670)), რომელიც საინტერესოა რომანსა და ეპოპეას შორის არსებული განსხვავებების კლასიფიკაციის შესახებ გამოთქმული მოსაზრებების გამო. აქ გვხვდება შემდეგი ტერმინები: გამოგონილი სასიყვარულო თავგადასავლები (fictions d’aventures amoureuses), გამონაგონი (des fictions), ნამდვილი (veritable), გასაოცარი (merveilleux), დასაჯერებელი (vraisemblables). ფრანგული ბაროკოს ეპოქის ლიტერატურათმცოდნეობით ტერმინოლოგიას საინტერესო პარალელები ეძებნება ქართული ბაროკოს, ანუ ე.წ. აღორძინების ხანის ქართულ ლიტერატურაში: არჩილის „თეიმურაზისა და რუსთველის გაბაასების“ პროზაულ წინათქმაში არჩილი ლაკონურად აყალიბებს თავის ლიტერატურულ შეხედულებებს: „...არა ხოტბა, არამედ მართალი (...) ვითარც მოწყენილის კაცის წესია რაგინდარას მოგონება და ჯავრის დაუმორჩილებლობა, სხვას ზღაპრულს ამბავს – ესევ მართალი ამბავი ვარჩიე გასალექსავად. და არცა ამაში ტყუილი სწერია ერთის – მეფისა და რუსთველის პირდაპირ გაბაასების – მეტი“. მოხსენებაში წარმოდგენილი არჩილის ლიტმცოდნეობითი ტერმინოლოგია – მართალი, ზღაპრული, ამბავი – განხილულია „სიტყვის კონის“ (1685–1716) ფონზე, ანუ იმ განმარტებათა ასპექტში, რომელსაც ის პერიოდი გვთავაზობს.
ქიმიური ტერმინოლოგიის ნორმალიზაციის საკითხისათვის
The article discusses the chemical terminology used in the Georgian School Standard and in textbooks. Said terminology is compared with the Russian-Georgian-English-German Chemical Glossary (which will be referred to as the four-language chemical glossary). The main reasons for the terminological inconsistency are translations from English by individual authors, who fail to consider that the terms they are trying to convey might already have established Georgian matches. For example, in an 8th-grade chemistry textbook (2020), the term „electronuli airi/gasi" is replaced by „electronebis zgva"; „atomuri nomeri" is sometimes referred to as mentioned and sometimes as „atomuri ricxvi"; Instead of „metalit dafarva", the term „metalit polireba” and etc. In addition, these terms have yet to appear in Georgian dictionaries, but they are already in use in school textbooks. Based on the above, some terminological inaccuracies can be corrected easily if we rely on a four-language chemical glossary. There are cases where the four-language chemical glossary and physics school textbooks use one term and chemistry textbooks use another. For example, „dnobis temperatura” and „lgobis temperatura”. Obviously, it would be more correct to use one term for this concept in the sciences. Sometimes the term is reflected in the Georgian Explanatory Dictionary, but in chemistry, it is used differently, and there is no explanatory dictionary for Georgian chemistry terms. For example, the word „trivialuri”. Based on the above-mentioned, it is important to create a Georgian chemical explanatory dictionary. Furthermore, some terms are not found in the four-language chemical glossary, so it will have to be updated and revised, too. Eventually, those two dictionaries will help to normalize chemical terminology.
მეთოდოლოგიური და ტერმინოლოგიური პრობლემები გრამატიკულ ლიტერატურაში(ისტორია და დღევანდელობა: 1928-2022)
This article critically examines the logical and semantic terminology elaborated by Dionysios Thrax in his Grammar that was established in the traditional Georgian grammar textbooks for schools. This article also discusses the main principles of qualifying grammatical issues. To be more precise, while qualifying the grammatical events the fields of logic and grammar should be separated from each other: grammatical categories should be defined on the basis of the morpho-syntactic analysis resulting in (will be determined) the rule of semantic marking in morphology; also, it will be found out whether different universal semantic categories are marked grammatically (morphologically) in a specific language.
ტერმინოლოგიის საკითხები ქართულ ჟესტურ ენაში
ქართული ჟესტური ენის წარმოშობის შესახებ წერილობითი მასალები ან რაიმე ისტორიული წყაროები არ მოიპოვება. ჩატარებული ლინგვისტიკური კვლევებით დგინდება, რომ ეს არის ბუნებრივი ენა, მაგრამ ჟესტური ენები ზეპირი კომუნიკაციის ენებია და, ცხადია, არსად მოიპოვება ტექსტური სახის ჩანაწერები. არც ამ ენის კორპუსი არ არის ჯერ შექმნილი. ამდენად, ლინგვისტიკური კვლევების დროს ძირითადად ენის წყაროებს – ყრუ პირების ჟესტურ მეტყველებას ვეყრდნობით. ქართულ ჟესტურ ენასთან დაკავშირებული ისტორიული ან დიაქრონიული მსჯელობა, ცხადია, გარკვეულ სირთულეებთანაა დაკავშირებული ზემოთ მოხსენებული მიზეზების გამო. სხვა ჟესტური ენების მსგავსად, ქართულ ჟესტურ ენაში სიტყვაწარმოება ანუ ჟესტწარმოება უნდა განხილული იქნეს, როგორც გარკვეული სახის შემოქმედებითი პროცესი. საგულისხმოა, რომ ამ ენის მომხმარებლებს არ ჰქონდათ რიგი სიტყვების მოხმარების საჭიროება და შესაბამისად, არც არსებობს ენაში ასეთი სიტყვები (მაგალითად, ეგზიტენციალიზმი, კუბიზმი, დადაიზმი, გავეშებული, განარნარებული, გასისინებული, წიწინი, პოლიფონია და სხვ.) დრო და ეპოქა, ასევე ყრუთა თემის შემდგომი განვითარება ითხოვს ახალი სიტყვა-ჟესტების წარმოქმნას. განსაკუთრებით კი პრობლემურია ტერმინთა წარმოქმნა ამ ენაში. როგორც ყველა ბუნებრივი ენა, ჟესტური ენებიც უნდა იცავდნენ ტერმინშემოქმედების იმ სავალდებულო ნორმებს, რომლებიც ასე მნიშვნელოვანია ზოგადად ტერმინოლოგიისათვის. არსებობს აპრობირებული მოდელები, რომელთა შესახებაც ვისაუბრებ მოხსენებაში. ეს მოდელები წარმატებით გამოიყენება ჟესტური ენების ტერმინების შესაქმნელად. სასურველია ამ მულტიპროფესიული მოდელების დანერგვა ქართული ჟესტური ენის ტერმითა წარმოებისას. ვფიქრობ, რომ ქართული ჟესტური ენის ტერმინთა წარმოება, სასურველი იქნება, თუ ქართული ენის ტერმინოლოგიური ქოლგის ქვეშ აღმოჩნდება. აქვე გასათვალისწინებელი იქნება ამ ენის დამახასიათებელი სპეციფიკური გარემოებები და, ცხადია, სავალდებულო უნდა იყოს სათანადო ლინგვისტიკური კვალიფიკაციის ქონა ჟესტური ენის ტერმინოლოგიაზე მომუშავე ადამიანებისთვის.
ქართული ჟესტური ენის საარჩევნო ლექსიკონი
სიწმინდის საფარებელი „პერექელი“(ეტიმოლოგიისა და თავდაპირველი დანიშნულებისათვის)
The covering of the church treasury ṗerekeli used during the liturgical ceremonies is called დაფარნა [daparna]. There are three kinds of daparna: two of them – the covering of the altar chalice and the covering of the paten are called small coverings – მცირე [mtsire daparna], and the third one is a big covering – დიდი [didi daparna] that, according to the definition, covers the holy relics of Eucharistic offerings – consecrated bread and wine like sky (tsai) or like air (haeri). The extensive factual data of special studies (liturgical texts, embroidery, research documents) suggest that ṗerekeli was used as the covering of altar chalice and paten, i.e., it is the name for small coverings (G.Baratashvili); in some alternative sources, ṗerekeli is also mentioned as the big covering meaning sky (ცაჲ–tsai), and air (ჰაერი–haeri) (En.Gabidzashvili). Defining big covering as ‘air’ was determined by the use of the term Ἀήρ, ἀέρος (air) that was coined in Greek liturgy by Basil the Great, Ioane Chrisostomos, also by Jacob’s texts of liturgical rites; the term is sometimes naturally used as identical to sky and translated into other languages in its initial meaning, as, e.g., in Russian big covering is named воздух. This did not happen in the case of the Georgian data. In Greek, big covering didi daparna is Ἀήρ, but small coverings are called κάλυμμα, προκάλυμμα or περικάλυμμα (meaning protector, cover, lid ...); the Kartvelian variant form of this is today’s Georgian term ṗerekeli. It is assumed by some researchers that big covering was introduced by St Saba (5th cent), but what term had denoted small coverings before the term for big covering Ἀήρ was introduced is unknown. This question might be answered by the etymological analysis of the term ṗerekeli the origin of which is derived not from the word περικάλυμμα but from the substanitivized form of the neutral gender participle of the verb περιέχω (all-encompassing or tsai according to Sophokles lexicon – Heaven and not Sky) through simple phonetic changes: ṗeriekon>ṗeriek-el, with Georgian suffix -el>ṗerek-el-i. I think that ṗerekeli ( τὸ περιέχον) is a very old borrowing denoting small coverings; otherwise, the big cover, as the newly borrowed one, would not have been named with a different name for the similar meaning. The traditions seemed to have overlapped, which created some difficulties in definitions. It could be said now that ṗerekeli and tsai are not different terms, and tsai is the translation of the Greek ṗerekeli.