“Terminology Issues” is a Georgian peer-reviewed journal published by the Department of Translation Dictionaries and Scientific Dictionaries of the TSU Arnold Chikobava Institute of Linguistics since 2014. On the basis of the rich terminological heritage, the unique Georgian terminology database - the Georgian Termbank - was founded in 2014. The Department of Translation, Dictionaries and Scholarly Dictionaries at TSU Arnold Chikobava Institute of Linguistics is the oldest terminology center in Georgia. On the one hand, the center continues traditional Georgian terminology work, both practical and theoretical, and, on the other hand, it has close relations with European terminology societies.
აფიქსოიდიან ტერმინთა სტრუქტურული ჯგუფები
ტერმინთა სისტემაში გამოყოფენ ელემენტებს, რომლებსაც ტერმინელემენტებს უწოდებენ. მათ აქვთ მკვეთრად გამოხატული ტერმინოლოგიური მნიშვნელობა და მიუთითებს განსაზღვრულ ტერმინოლოგიურ ველზე. ტერმინელემენტებს აქვს სემანტიკური, სტრუქტურული და ფუნქციური თვისებები. შეიძლება ითქვას, რომ ეს ელემენტები ტერმინთა შექმნისათვის მზამზარეულ სტანდარტულ მაწარმოებლებს წარმოადგენს. მათ შორის უნდა გამოვყოთ აფიქსოიდები. აფიქსოიდიანი ტერმინები ყველა ენაშია დამკვიდრებული. ამ ტერმინთა შესახებ არაერთგვაროვანი დამოკიდებულება არსებობს. ერთ-ერთ პრობლემას წარმოადგენს − აფიქსოიდიანი ტერმინები, რთული სიტყვებია თუ ნაწარმოები. თეორიულ კვლევას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ორთოგრაფიული საკითხების გადასაწყვეტად. ქართულ საენათმეცნიერო ლიტერატურაში გარკვეულად შესწავლილია ეს საკითხი, აფიქსოიდიან ტერმინებს არაერთი მკვლევარი შეხებია, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, ამ საკითხის შესწავლა არ ამოწურულა, მოსაწესრიგებელი და გადასაწყვეტია. აფიქსოიდიანი ტერმინები უნდა დაჯგუფდეს სხვადასხვა კლასიფიკაციის მიხედვით. ცალ-ცალკე უნდა გაიმიჯნოს პრეფიქსოიდიანი და სუფიქსოიდიანი, უცხო წარმომავლობისა და ქართულაფიქსოიდიანი ტერმინები, ასევე, ცალკე უნდა გამოიყოს ჰიბრიდული ტერმინები. საერთაშორისო აფიქსოიდებს, რა თქმა უნდა, შეესატყვისება ქართული ეკვივალენტები. ფაქტობრივად, ისინი სიტყვასიტყვით ითარგმნება, სემანტიკურად იდენტური მნიშვნელობით იხმარება და ხშირად ჩაენაცვლება საერთაშორისო აფიქსოიდებს. გარდა ამისა, ქართულ ენაში შეინიშნება ზოგიერთი ქართული ფუძის აფიქსოიდად ქცევის ტენდენციაც. ეს საკითხი ამ კუთხით დამატებით კვლევას მოითხოვს. ტერმინოლოგიური მუშაობის სრულყოფისათვის აუცილებლად მიგვაჩნია ტერმინთბანკში ყველა აფიქსოიდი იყოს წარმოდგენილი თავისი ეტიმოლოგიით. ეს მოაწესრიგებს იმ სიჭრელეს, რომელიც აფიქსოიდიანი სიტყვების გაფორმებისას გვხვდება. მაგ.: წინასწარ დაძაბული(ტექნ.) ცალ-ცალკე დაიწეროს თუ ერთად, ასევე - შიგამოძრაობა, ნახევრად აფიქსოიდით გაფორმებული ლექსიკური ერთეულები, მაგ., ნახევრად ბმული შდრ. ნახევარსიბრტყე. ქართული ამგვარი აფიქსოიდების სიმრავლით გამოირჩევა და ეს საკითხი შესასწავლია. განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს, რომ ზოგ ენაში აფიქსოიდთა ლექსიკონი არსებობს, სამწუხაროდ, ასეთი ლექსიკონი ქართულში არ მოგვეპოვება. სწორედ ამიტომ განსაკუთრებით საყურადღებოა აფიქსოიდთა სტრუქტურულ ჯგფებად დალაგება, რაც გამოკვეთს იმ სირთულეებს, რომლებიც ამ საკითხთან არის დაკავშირებული, ასევე, მათი გადაჭრის გზებსაც, ეს კი საშუალებას მოგვცემს, შევქმნათ აფიქსოიდთა ლექსიკონი, რომელიც ქართულში ჯერჯერობით არ გამოცემულა. უნდა აღინიშნოს, რომ აფიქსოიდიანი წარმოება მეტად ცოცხალი პროცესია, მეცნიერების სხვადასხვა სფერო ახლაც აქტიურად იყენებს აფიქსოიდებს ახალი ტერმინების შესაქმნელად, ამიტომ ლექსიკონი დიდ დახმარებას გაუწევს მეცნიერებს, უფრო აქტიურად გამოიყენონ აფიქსოიდები, როგორ უცხოური, ასევე ქართული, რადგან ისინი უფრო მოკლედ და ზუსტად გადმოსცემენ ცნების არსს.
საავტორო უფლებები (c) 2022 ტერმინოლოგიის საკითხები
ტერმინოლოგიის ახალი საერთაშორისო სტანდარტები
Standardization is essential in any field, including, of course, in science. Especially today, when digital technologies have become the most important in the world, and the development of any field depends on the introduction of these technologies. This necessarily means considering international standards. The International Organization for Standardization (ISO) was established in the first half of the twentieth century. Obviously, similar organizations existed before, and ISO was founded on their basis. But from this moment, the standards acquired a different value, and standardization moved to a new level. It should be noted that there is a field committee for each standard in ISO, one of which is the Language and Terminology Committee (ISO / TC 37) established in 1947. The activities of this organization mustn't mean the one-time establishment of standards; it is a continuous, unfinished process, and every five years the standards are reviewed and, if necessary, updated or changed. The terminology department of Arnold Chikobava Institute of Linguistics is working on the Georgian TermBank. This means the use of modern technologies together with terminological activities; therefore, it is necessary to consider international standards in two directions, one related to the principles of terminological activities, and the other - the technical side, so that the Georgian TermBank would be in accordance with the databases of the other countries. One of the supporters of the Georgian TermBank is the European Association for Terminology (EAFT), whose president, Henrik Nilsson, sent a questionnaire to various countries, including Georgia, and one of the questions was if the National TermBank follows relevant international standards. When Georgian TermBank is published through the Internet, it must be in accordance with the requirements of international standards. In 1999 with the participation of TSU Arnold Chikobava Institute of Linguistics, three standards related to terminological activities were developed and published: 1) ISO 704:87 — Principles and methods of terminology; 2) ISO 1087:90 — Terminology — Vocabulary; 3) ISO 860:96 — Terminology work —Harmonization of concepts and terms. These standards have been updated several times since then by ISO, but unfortunately, here in Georgia, we have not made the same effort until today. Updated versions of terminology standards are being translated with the support of Vukol Beridze Association of Terminology of Georgia. It is also planned to translate other standards about terminology. It is also noteworthy that special standards are established for terminology databases. These standards were requested from ISO by the Georgian National Agency for Standards and Metrology, which is a corresponding member in ISO. We’ll talk about the abovementioned standards and highlight their importance in terminology work. Establishing a process of standardization is difficult but really essential in Georgian reality. This is a basis for getting a reliable product.
რიტუალი და მისი ცნებით-ტერმინოლოგიური განზომილებები
სოციოტერმინოლოგია, რომელიც მე-20 საუკუნის 80-იან წლებში ჩამოყალიბდა, ერთეულთა დესკრიპტული ანალიზით შემოიფარგლება და ყურადღებას ამახვილებს ტერმინოლოგიურ ვარიაციებზე მათი სხვადასხვა კონტექსტში პოვნიერების გათვალისწინებით. ვარიაციის პარამეტრები სოციალურ და ეთნიკურ კრიტერიუმებზეა დამყარებული, რაც ხშირად ერთი და იმავე ტერმინის რამდენიმე განმარტების გაჩენას განაპირობებს. ზემოაღნიშნულ მიდგომაზე დაყრდნობით წინამდებარე სტატიაში განხილულია რიტუალი (1) როგორც ტერმინი და (2) როგორც ცნება. (1) რიტუალის, როგორც ტერმინის, ფესვების ძიებას ძველინდურ ჰიმნოგრაფიასთან მივყავართ. სხვადასხვა ეტიმოლოგიური ლექსიკონისა და ენციკლოპედიის თანახმად, ტერმინის წარმომავლობა ასეთია: პროტო-ინდო-ირანული hr̥tás (ჭეშმარიტება) → სანსკრიტული ṛtá (სამყაროს წესრიგი) → ლათინური ritus (ჩვეულება). სპეციალურ ლიტერატურაში შენიშნულია, რომ აღნიშნული ტერმინი რიგვედას ყველაზე მნიშვნელოვან რელიგიურ კონცეფციას წარმოადგენს და მისი ისტორია ძვ.წ. 1600 წლიდან იწყება. ამ ფაქტით უნდა აიხსნას ის გარემოებაც, რომ განმარტებებში მას პრესკრიპტულად ცალსახად რელიგიური შინაარსი მიეწერება (ენციკლოპედია ბრიტანიკა 1771-1910; კათოლიკური ენციკლოპედია 1907; ინგლისური ენის ეტიმოლოგიური ლექსიკონი 1921, 2006; ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონი 1960; უცხო სიტყვათა ლექსიკონი 1989 და ა.შ.). (2) რიტუალის, როგორც ცნების, ისტორია თავდაპირველად მისი ტერმინოლოგიური გაგების კვალდაკვალ განვითარდა: იგი განიხილებოდა არადასავლური კულტურებისათვის დამახასიათებელ საკვანძო კატეგორიად და მხოლოდ რელიგიური და მაგიური პროცედურების განხილვით შემოიფარგლებოდა. მე-20 საუკუნის დასაწყისში ემილ დიურკემის სოციოლოგიურ კონცეფციაში მომწიფდა იდეა სეკულარული რიტუალების შესახებ, რომელიც მე-20 საუკუნის 60-იან წლებში ირვინგ გოფმანმა „სოციალური დრამატურგიის“ საკითხად აქცია. სტრუქტურალიზმის ტრადიციაში რიტუალი წარმოდგენილია როგორც სემიოლოგიური სისტემის ელემენტი; რიტუალია ყველა ის სამეტყველო მოვლენა, რომელიც მეტნაკლებად სტანდარტიზებულია (მაგალითად, მისალმება-დამშვიდობების რიტუალები და სხვ.). სტატიის მიზანია რიტუალის სოციოტერმინოლოგიურ ჩარჩოში წარმოდგენა და ამ ერთი ლექსიკური ერთეულის მაგალითზე პრესკრიპტული და დესკრიპტული ანალიზების სხვადასხვაობის ჩვენება. საილუსტრაციო მასალად, სხვადასხვა დროისა და ენის ლექსიკონებისა თუ ენციკლოპედიების გარდა, გამოყენებული იქნება ქართული ენის ეროვნული კორპუსიდან ამოკრებილი შესაბამისი კოლოკაციური მაგალითები.
მინერალური წარმოშობის სამკურნალწამლო საშუალებების განმარტებითი ლექსიკონის შესახებ ქართული საექიმო წიგნებისა და კარაბადინების მიხედვით
კ. კეკელიძის სახელობის საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში 2017-2022 წწ. შოთა რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის ფინანსური მხარდაჭერით განხორციელდა პროექტი „სამედიცინო და ვეტერინარული ხელნაწერები საქართველოსა და უცხოეთის სიძველეთსაცავებში“ (გრანტი HE 17-54). პროექტის ფარგლებში ერთ-ერთ საკვლევ ამოცანას წარმოადგენდა ფუნდამენტურ სამედიცინო თხზულებებში (ქანანელის „უსწორო კარაბადინი“, ხოჯაყოფილის „წიგნი სააქიმოჲ“, ზაზა ფანასკერტელი-ციციშვილის „სამკურნალო წიგნი-კარაბადინი“, დავით ბაგრატიონის, დაუთხანის „იადიგარ დაუდი“) მოცემული სამკურნალწამლო საშუალებების შესწავლა. აღნიშნული თხზულებების მიხედვით ცხოველური და, განსაკუთრებით მცენარეული ნედლეული, უხვად გამოიყენება სამკურნალწამლო საშუალებებად, ამასთან, აღმოჩნდა, რომ მინერალური წარმოშობის ნივთიერებებიც აქტიურად გამოიყენებოდა მკურნალობის მიზნით. კვლევის შედეგად სამედიცინო წიგნებისა და კარაბადინების მიხედვით გამოიყო 40-ამდე მინერალური წარმოშობის საშუალება, მათი სამკურნალო ფუნქციის მითითებით. მაგალითისათვის: კარაბადინებში გილი არმანი, გილერმანი (ტალახი, თიხა, მიწა სომხური, Bolus Armenica/Bolus Armenus – წვრილმარცვლოვანი რკინოვანი თიხა დამახასიათებელი ყვითელი ან მოყავისფრო-წითელი ფერის, ძლიერი შემკვრელი თვისებებით) და/ან გილი მახთუმი (თეთრი თიხა, Bolus Alba - ბუნებრივი სილიციუმშემცველი ენტეროსორბენტი, რომელიც შედგება კაოლინიტის (Al₄[Si₄O₁₀](OH)₈ ჯგუფის ერთი ან რამდენიმე მინერალისაგან, მითითებულია, როგორც რთული შედგენლობის სამკურნალწამლო საშუალებების ერთ-ერთი კომპონენტი ისეთ შემთხვევებში, როგორებიც არის: სისხლის დენა, კუჭ-ნაწლავის დაავადება, ფაღარათი, მოწამვლა, კანის დაავადება და სხვ. „იადიგარ დაუდში“ ცხვირიდან სისხლის დენის შეჩერების წამალი ასე არის აღწერილი: „ბურჰამან აქიმმან თქუა: თუ ესე წამალი, სისხლის დაწყუეტისათვის ბევრჯელ მიქნია, და დამიცადიაო. მოიტანე თოვლისა, ბაზარუჯისა და კიტრის გულის წყლები და ამა წყლებშიგა გილი არმანი გააყენეთ და ცოტა ქაფურიცა გაურიეთ, და ორსავე ცხვირშიგა უნდა ჩაასხან“ (ბაგრატიონი 1985). სტატიაში ყურადღება გამახვილებულია მინერალური წარმოშობის სამკურნალწამლო საშუალებების განმარტებით ლექსიკონზე, რომელიც აღნიშნული კვლევის შედეგად მომზადდა.
„სამღვდლო კონდაკის“ რამდენიმე ტერმინისათვის
მეუფე იოანე გამრეკელის, ქუთათელ-გაენათელი მიტროპოლიტის ლოცვა-კურთხევით, გამოსაცემად მზადდება სამღვდლო კონდაკის ახალი რედაქცია. ამის საჭიროება დიდი ხანია დგას ქართულ ეკლესიაში, რადგან დღესდღეობით ჩვენს ეკლესიაში გამოყენებულ კონდაკში თავს იჩენს მრავალი უზუსტობა (ფონოლოგიური, მორფოლოგიური, სინტაქსური, ლექსიკურ-ფრაზეოლოგიური, ორთოგრაფიული და პუნქტუაციური თვალსაზრისით), ასევე, კონდაკის სტრუქტურა საკმაოდ მოუხერხებელია (რაც გამოწვეულია თავის დროზე ქაღალდის, დროისა თუ რესურსის ეკონომიით). ეს ფაქტორები მღვდელმსახურებს რამდენადმე ურთულებს წირვა-ლოცვის წარმართვას. შესაბამისად, შეიქმნა ჯგუფი, რომელიც შედგება როგორც კონდაკის პრაქტიკულად მომხმარებლებისაგან (სასულიერო პირებისაგან), ისე ენათმეცნიერებისაგან. რა თქმა უნდა, კონდაკი ბევრი თვალსაზრისით იმართება, თუმცა, ამ სტატიაში წარმოვადგენთ კონდაკის ტექსტში დადასტურებული ერთი საინტერესო ტერმინის საკითხს. განვიხილავთ ეკლესიის მსახურთა აღმნიშვნელ ტერმინთაგან ერთ-ერთს, რომელიც ორი სახესხვაობით გვხვდება: კანანარხი//კანონარქი. რა თქმა უნდა, ეს ტერმინი არაა ქართული წარმოშობის, ამიტომ, გადავწყვიტეთ, დაგვედგინა, რომელია ამ ორს შორის ნასესხობის უფრო მართებულად გადმოტანის შემთხვევა. შევნიშნეთ, რომ თანამედროვე ტექსტებში უპირატესობა ენიჭება ფორმა კანონარქს, რაც, ჩვენი აზრით, არასწორია. მაგალითად, მხოლოდ ამ ფორმითაა ის გამოყენებული ჟურნალი „კარიბჭეს“ ტექსტებში. ასევე, წმინდანდა ზედწოდებებშიც ეს უკანსკნელი დასტურდება (ღირსი ლეონტი მღვიმელი, კანონარქი...). ამ სიჭრელის აღმოსაფხვრელად და მართებული ფორმის დასადგენად, ტერმინის ისტორიისა და წამომავლობის კვლევაც კი გახდა საჭირო. მოვიძიეთ აღნიშნული ტერმინი ქართული ენის ეროვნულ კორპუსსა და სხვადასხვა ლექსიკონში. აღვნიშნავთ, რომ ამ საკითხის გადასაწყვეტად რჩევისათის მივმართეთ არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტის სამეცნიერო ტერმინოლოგიის განყოფილებას. შევეცდებით, წარმოვადგინოთ ჩვენი მცირე კვლევის შედეგები და ჩვენი თვალსაზრისი ერთი ტერმინის განსხვავებულ ვარიანტებთან დაკავშირებით. მოხსენებაში კონდაკზე მუშაობის ძირითად პრინციპებსა და პრობლემებს და ხაზგასმით აღვნიშნავთ კონდაკის ტერმინოლოგიური თვალსაზრისით დამუშავების მნიშვნელობას. აქვე შევნიშნავთ, რომ ის სამუშაო, რომელიც ამჟამად კონდაკის ახალი რედაქციის შესადგენად ტარდება, უპირველეს ყოვლისა, პრაქტიკული დანიშნულებისაა და ვფიქრობთ, არცთუ ისე უმნიშვნელოა ქართული ეკლესიისათვის. ვიმედოვნებთ, ჩვენი მოხსენებით მცირე წვლილს შევიტანთ საეკლესიო ტერმინოლოგიის კვლევის საქმეში და თუნდაც ერთ ტერმინთან დაკავშირებული სიჭრელის აღმოფხვრას შევუწყობთ ხელს.
შეთანხმებული მუშაობა და თანამშრომლობა ტერმინოლოგიაში
შეთანხმება და თანამშრომლობა ტერმინოლოგიაში სამეცნიერო ლიტერატურის ინტერესის სფეროდ მხოლოდ მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ იქცა, თუმცა ის ბევრად უფრო ადრე, ჯერ კიდევ მაშინ უნდა წარმოქმნილიყო, როცა ადამიანებმა გაიაზრეს დარგობრივი ცნებების მნიშვნელობა. ეს, ალბათ, კაცობრიობის წარმოშობისთანავე მოხდა. შემეცნებითი აზროვნება არის ადამიანის გონების ბუნებრივი ნაწილი, სწორედ ის, რაც მას განასხვავებს სხვა ცოცხალი არსებებისაგან. ამგვარად, დარგობრივი ურთიერთობის თავდაპირველი ფორმა სამეტყველო ენის განვითარებამდეც უნდა არსებულიყო. მხოლოდ დამწერლობის სისტემების ჩამოყალიბების შემდეგ გაჩნდა მასალა, რომელზე დაკვირვებითაც შესაძლებელია დარგობრივი ენის განვითარებაზე თვალის მიდევნება. ამან ერთდროულად განაპირობა ორი რამ: ადამიანის გონებრივი შესაძლებლობების წინსვლა და მასთან ერთად განვითარებული საზოგადოებრივი წყობის შექმნა. მრეწველობის სწრაფი განვითარების კვალდაკვალ გაჩნდა სხვადასხვა ენაზე ტერმინოლოგიის შესამუშავებლად ქვეყნებს შორის თანამშრომ-ლობის აუცილებლობა. ეს განსაკუთრებით შეეხებოდა ტერმინოლოგიის მეთოდოლოგიის საკითხებს, რამაც საბოლოოდ ხელი შეუწყო კიდეც ტერმინოლოგიის, როგორც მეცნიერების, განვითარებას, ასევე სხვადასხვა ტერმინოლოგიური ორგანიზაციისა თუ ინსტიტუციის ჩამოყალიბებას მთელ მსოფლიოში. სამეცნიერო და ტექნიკური ცნებების თვალსაჩინო ზრდის გათვალისწინებით ყველა დარგსა თუ საგანში, აუცილებელია ტერმინოლოგიური ურთიერთობისა და თანამშრობლობის გაღრმავება სხვადასხვა მიმართულებით.
Best Practices of Cooperation in Terminology
პრეფიქსაცია, როგორც სიტყვაწარმოების ერთ-ერთი საშუალება მათემატიკურ ტერმინოლოგიაში
ტერმინი არის სპეციალური დანიშნულების მქონე ენობრივი ერთეული და იგი, როგორც წესი,უცხო ენებიდან ითარგმნება. თარგმნის სისტემა ენის შესიტყვებებთან მიმართებაში უნდა ემყარებოდეს როგორც უცხო, ისე ქართული ენის საფუძვლებს. ტერმინოლოგიის სრული უნიფიცირება შეუძლებელია. ენაში ყოველთვის რჩება გარკვეული სიჭრელე. ამიტომ სასურველია დადგენილ იქნას ის კანონზომიერება, რაც განაპირობებს ქართულ ტერმინთა ნაირგვარობას. უცხო ტერმინთა ქართულ ენაზე გადმოცემისას დიდი მნიშვნელობა ენიჭება პრეფიქსებს (თავსართებს). ეს პრეფიქსები, რომლებიც ქართულში სხვადასხვა უცხო ენიდან შემოვიდა, იმ ენებშიაც ძირითადად ლათინური და ბერძნული ენებიდან არის შესული. სტატიაში მოცემულია იმ პრეფიქსთა სია, რომლებიც ყველაზე ხშირად გვხვდება მათემატიკურ ტერმინთა საწარმოებლად. ჩვენ მიერ მოყვანილი მაგალითების საფუძველზე ნათლად ჩანს, რომ უცხოური პრეფიქსებით ნაწარმოები ტერმინების სრულად გადმოქართულება შეუძლებელია, მაგრამ ვფიქრობთ, რომ ენათმეცნიერთა და დარგის სპეციალისტთა (ამ შემთხვევაში, მათემატიკოსთა) ერთობლივი ძალისხმევის შედეგად შესაძლებელი იქნება იმ ტერმინთა რაოდენობის გაზრდა, რომლებშიც უცხოური პრეფიქსები ქართული შესატყვისებით არის ჩანაცვლებული, მაგ. ურთიერთქმედება, მრავალწევრი, თანახება, ნახევარღერძი, წინასახე, თვითშეუღლებული, თვითშექცეული და სხვა.
ნაშრომი ეძღვნება ტელესკოპური ტერმინების კვლევას. ტელესკოპია წარმოადგენს ტერმინოლგიურ ერთეულთა წარმოქმნის ერთ-ერთ მოდელს. იგი განსხვავდება სხვა მსგავსი სიტყვამაწარმოებელი პროცესებისაგან: სიტყვათხზვისაგან და აბრევიაციისაგან. ასევე წარმოვადგენთ ტელესკოპურ ტერმინთა გაჩენის მიზეზებს ენაში. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ტელესკოპურ ტერმინთა სტრუქტურულ და სემანტიკურ თავისებურებათა ანალიზს, წარმოვადგენთ მათ ტიპოლოგიას მორფოლოგიური, სემანტიკური და ფონოლოგიური კრიტერიუმების საფუძველზე. კვლევისას გამოვლინდა, რომ შესასწავლ ერთეულთა ყველაზე მეტად ხშირი ტიპი აგებულია შემდეგი მოდელით – არასრული ტელესკოპური ტერმინები, რომლებიც წარმოიქმნებიან პირველი ტერმინის შეკვეცილი ფუძისა და მეორე ტერმინის სრული ფუძის შერწყმით და მათ სემანტიკურ პლანში დომინირებს მეორე კომპონენტი. ტელესკოპური ტერმინების შინაარსის გადმოცემისას, სირთულეს იწვევს მათი თარგმანის ძირითადი ხერხები: ტრანსკრიფცია ან ტრანსლიტერაცია, კალკირება, ადეკვატური შეცვლა, აღწერილობითი (განმარტებითი) თარგმანი. კვლევის აქტუალურობა აიხსნება იმ ფაქტით, რომ ტელესკოპია წარმოადგენს ფრანგული ენის ტერმინოლოგიური ლექსიკის შევსების ერთ-ერთ პროდუქტიულ ხერხს და აქედან გამომდინარე, ჩნდება აუცილებლობა, რომ სისტემატიზებულ იქნეს ტელესკოპურ ტერმინთა წარმოქმნის მოდელები, განხილულ იქნეს მათი სტრუქტურული და სემანტიკური თავისებურებანი და შემოთავაზებულ იქნეს ამ ერთეულთა თარგმნის ხერხები. ტელესკოპურ ტერმინთა ფართო გავრცელება, პირველ რიგში, აიხსნება ენის ზოგადი ტენდენციებით ენობრივ საშუალებათა ეკონომიისაკენ, ინფორმაციული ტევადობის შენარჩუნებით. ტელესკოპურ ტერმინებს აქვთ უნარი, რომ მოკლედ გადმოსცენ ახალ, რთულ ცნებათა და რეალიათა აზრები, რომლებიც წარმოიქმნება საზოგადოების ცხოვრების პოლიტიკურ, სოციალურ-ეკონომიკურ და სამეცნიერო-ტექნიკურ სფეროებში ღრმა ცვლილებების შედეგად. სტრუქტურულ-სემანტიკურ თავისებურებათა წყალობით, ტელესკოპური ტერმინები აღწევენ ლინგვისტიკურ ეკონომიას იმ ახალი, რთული ცნებებისა და მოვლენების გადმოცემისას, რომლებიც წარმოიქმნება საზოგადოების ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში.
ახალი ნომენკლატურული სახელები „მცენარეთა სახელების კრებსით ლექსიკონში“
მცენარეთა ქართული ნომენკლატურული სახელების შექმნას საინტერესო ისტორია აქვს, რომელიც ჯერ კიდევ არ არის საფუძვლიანად შესწავლილი. დღეს მცენარეთა ქართული სამეცნიერო სახელები მე-20 საუკუნის ცნობილი ქართველი ბოტანიკოსის, ალექსანდრე მაყაშვილის „ბოტანიკური ლექსიკონის“ (1961წ.) მონაცემებს ემყარება. მასში ნომენკლატურულ სახელთა დადასტურებისას შეინიშნება სხვადასხვა სახის უზუსტობანი, რაც გაუმართავი ან ბუნდოვანი ერთეულების დამკვიდრებას განაპირობებს, ამიტომ „მცენარეთა სახელების კრებსითი ლექსიკონის“ (ნ. ხოჭოლავა-მაჭავარიანი, დ.ჭელიძე) შედგენისას ამ თვალსაზრისით აუცილებელი ხდება რიგი ცვლილებების განხორციელება. ცვლილებები და დამატებები შეგვაქვს მაშინ, როცა: 1. არსებობს მცენარეთა სახეობებისა თუ გვარების განსაზღვრის, განცალკევების, გადაჯგუფების ბოტანიკური მიზეზები; 2. წარმოდგენილი ნომენკლატურული სახელი არ არის ზუსტი და აუცილებელი ხდება მისი გასწორება, ან ჩანაცვლება სხვა სახელით; 3. სახელი ბუნდოვანი ან მოძველებულია და აუცილებელია მისი ჩანაცვლება უფრო თანამედროვე, მისაღები, ცნობილი სახელით (შესაძლოა, მას დაემატოს სინონიმური სახელიც); 4. მცენარეს არ გააჩნია საკუთარი ქართული სამეცნიერო სახელი; 5. ქართული სამეცნიერო სახელები შესაბამისობაში არაა თანამედროვე ლათინურ ნომენკლატურასთან (ამასთან, აუცილებელი ხდება ზოგიერთი ლათინური სახელის განახლებაც თანამედროვე საერთაშოორისო ნომენკლატურით); 6. რიგ სამეცნიერო ფიტონიმთა დაწერილობის საკითხი არ შეესაბამება თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ენის ნორმებს, ხოლო ლათინურიდან თარგმნილ სახელებში დარღვეულია საერთაშორისოდ მიღებული ბინომინალურობის პრინციპი. ცვლილება-დამატებისას ვითვალისწინებთ შემდეგს: მცენარეთა ნომენკლატურული სახელების შექმნის საერთაშორისოდ აღიარებულ წესებს; ქართულ სამეცნიერო ლიტერატურაში დამკვიდრებულ ზოგიერთ ტრადიციას; თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ენის ნორმებს; ამა თუ იმ სახელის პოპულარობას საქართველოში. ცვლილებისას ჩვენი მთავარი წყაროებია: ალ. მაყაშვილის “ბოტანიკურ ლექსიკონში“ წარმოდგენილი სინონიმური სახელები; ქართული ბოტანიკური ლიტერატურა; ქართული ენის დიალექტური ლექსიკონები; ძველი ქართული ლექსიკონები; ძველი ქართული კარაბადინები; საერთაშორისო ლათინური ნომენკლატურა; ჩვენი საველე სამუშაოების მასალა. განსაკუთრებით საყურადღებოა ის შემთხვევები, როცა მცენარეს არ გააჩნია საკუთარი ქართული სამეცნიერო სახელი, ამიტომ მივმართავთ შემდეგ გზებს: სათანადო სახელებს მოვიძიებთ ლექსიკონებში, ცოცხალ მეტყველებაში; ვსესხულობთ სხვა ენებიდან (ლათინური, ინგლისური, რუსული) ან ვქმნით თავად. ცვლილებები, ძირითადად, ითვალისწინებს მცენარეთა სახეობების სახელებს, რადგან მცენარეთა გვარები, ქართულ ბოტანიკურ ლიტერატურაში დამკვიდრებული ტრადიციით, მეტწილად, არ ითარგმნება და ლათინური წარმოშობისაა. არსებობს გამონაკლისებიც, რომელთაც ჩვენც შევმატეთ არაერთი ქართულად თარგმნილი ან ჩვენ მიერ სხვადასხვა წყაროდან შერჩეული სახელი.
საავტორო უფლებები (c) 2024 ტერმინოლოგიის საკითხები
წყალთან დაკავშირებული ლექსიკის ქართულ-ინგლისურიშესაბამისობის საკითხები(მასალები ვრცელი ქართულ-ინგლისური თემატური ლექსიკონისათვის)
This article presents the difficulties identified in the process of compiling the working version of the Georgian-English dictionary of water-related concepts. This dictionary is based on the dictionary of water-related words compiled by Lela Giglemyan, found in a sub-link of subject-specific dictionaries in the electronic database of the Arn. Chikobava Institute of Linguistics. Along with that, in cooperation with the TSU English Philology Department and the Department of Translation Dictionaries and Scientific Terminology of the Arnold Chikobava Institute of Linguistics, an extensive Georgian-English thematic dictionary is being prepared which will eventually contribute to the description of the Georgian language. The article reviews the attempts of finding corresponding English equivalents for lexical units based on the analysis and classification of the same word-concepts. For example, in the article, the river and the names associated with it are split into thematic subgroups. In Georgian language, the following names are used to denote different types of rivers: ღარტაფი, ღელე, ღელღული, ხევი, ჩქერი, ჭორომი, ფონი. Based on the research, we find it possible to define the following: ღელე and ღატაფი, as synonyms, can be expressed by the common English equivalent stream. Comparing the semantic meaning of ჩქერი, ჭორომი, ფონი and presenting them in the form of a table gives us a different picture from the existing one. The English equivalents of the majority of lexical units are confirmed in the existing dictionaries, although the accuracy of some of them is questionable. The process of compiling a bilingual thematic dictionary revealed the need to create a thematic vocabulary and prevent ambiguity and diversity of concepts along with the need to standardize Georgian terms. Thematically grouped Georgian-English matches demonstrate the diversity of Georgian vocabulary related to water. Georgian word-concepts denoting water are mostly based on dialectal forms, which creates a rich lexical base, but requires a thorough study of the corresponding Georgian and English entry articles and their semantic fields.
ქართული ტერმინოლოგიისა და სალიტერატურო ენის კომისიების მუშაობა 1919-1920 წლების საარქივო მასალების მიხედვით
საქართველოს ეროვნულ არქივში (სეა, სცა, ფ. 1935, ან. 1, N585) დაცულია ქართული ტერმინთშემოქმედების ისტორიოგრაფიისთვის მნიშვნელოვანი და საყურადღებო საარქივო მასალები, რომლებშიც აღწერილია 1919-1920 წლებში ტერმინოლოგიურ მუშაობასთან დაკავშირებული საკითხები. 1919 წელს შედგენილ წყაროებში ასახულია „საქართველოს სატეხნიკო საზოგადოების“ მიერ ტექნიკის თითქმის ყველა დარგის 8500 ტერმინის შემცველი ლექსიკონის დამუშავება და მისი გამოცემის გამო შექმნილი სირთულეები. ამავე პერიოდში შედგენილ დოკუმენტთა შორის ასევე მნიშვნელოვანია საარქივო მასალები, რომლებშიც მოცემულია სამხედრო ტერმინოლოგიის შემმუშავებელი კომისიის მუშაობის სპეციფიკა და საჭიროებები. 1919 წლის დეკემბრიდან განათლების სამინისტროსთან ახალი ორგანო – სასწავლო კომიტეტი – იქმნება, რომლის ძირითადი ფუნქცია იყო ახალი ქართული სახელმძღვანელოების შექმნა და ტერმინოლოგიის დამუშავება. საკვლევი მასალებიდან ირკვევა, რომ 1920 წელს პროფ. აკაკი შანიძემ განცხადებით მიმართა სასწავლო კომიტეტს და მუდმივმოქმედი სატერმინოლოგიო კომისიის შექმნა სთხოვა, რომლის მოვალეობა იქნებოდა არსებული ტერმინოლოგიის გადამოწმება, მათი შეფასება ამა თუ იმ დარგის სპეციალისტებთან და ზრუნვა ახალი ტერმინების დასამკვიდრებლად. ამ განცხადებასთან ერთად აკ. შანიძემ წარადგინა სატერმინოლოგიო კომისიის სამუშაო გეგმა, სტრუქტურა და ძირითადი მოვალეობები. იმავე წელს ქართული ენისა და ლიტერატურის კომისიის წევრების ნაწილმა: აკ. შანიძემ, გ. ახვლედიანმა, ს. გორგაძემ და ვ. ბერიძემ სასწავლო კომიტეტს სთხოვეს მოეწვიათ ყრილობა ენის მცოდნე პირთაგან „ქართული ენის სწორმეტყველებისა და მართლწერის საკითხების მოსაგვარებლად“. საგულისხმოა, სიტყვიერების ისტორიისა და სიტყვიერების თეორიის ტერმინების დამმუშავებელი ქვეკომისიის 1920 წლის ერთერთ ოქმში მოცემული ტერმინთა შერჩევის პრინციპებიც, რომლებიც შეიძლება სანიმუშოდ გამოვიყენოთ თანამედროვე ტერმინთა მიღების პროცესშიც. მაშასადამე, ჩვენ მიერ მოძიებული საარქივო მასალებით დასტურდება, რომ 1919-1920 წლებში ტერმინოლოგიური მუშაობა ორგანიზებულად მიმდინარეობდა. ქართველ პროფესორ-მასწავლებლებსა და სხვადასხვა დარგის სპეციალისტებს მხარს უჭერდნენ სახელმწიფო სტრუქტურები და საგანმანათლებლო დაწესებულებები. ერთობლივი მოქმედების საბოლოო მიზანი იყო საქართველოს დამოუკიდებლობის პერიოდში დაწყებული გაეროვნულების საკითხის სრულყოფილად განხორციელება: სწავლების ქართულ ენაზე გადაყვანა და ახალი ქართულენოვანი სახელმძღვანელოების შექმნა. საამისოდ კი საჭირო იყო სამეცნიერო ტერმინების შერჩევა არსებული ენობრივი ფონდიდან, ზოგჯერ, უცხო სიტყვების შემოტანა ან გადმოქართულება, ზოგჯერ კი ახალი ლექსიკური ერთეულების შეთხზვა და დამკვიდრება.
საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია დაარსების დღიდანვე სამოციქულო და ავტოკეფალურია. შესაბამისად, ის განუყოფელი ნაწილია მსოფლიო ქრისტიანული ეკლესიისა და ღირსეული ადგილი უკავია დიპტიხში. უხსოვარი დროიდან საეკლესიო და საერო ხელისუფალნი ურთიერთშეთანხმებულად აშენებდნენ როგორც სახელმწიფოსა და ეკლესიას, ისე მის კულტურულ, საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ციხე-სიმაგრეებს. ქრისტიანობის გაძლიერება-განვითარებასთან ერთად უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭებოდა როგორც ნასესხებ, ისე მის კალკირებულ ქართულ შესატყვისებს. აღსანიშნავია, რომ ქრისტიანულ ტერმინთა განმარტებები ძირითადად ცნობილი იყო საეკლესიო კლერიკოსთა და მრევლის მცირე ნაწილისათვის, იმ მრევლისათვის, რომელიც გულისყურით უსმენდა მსახურებას და, შეძლებისდაგვარად, იმახსოვრებდა მისთვის უცხო სიტყვებს. სხვადასხვა ტაძარში სამი თვის განმავლობაში მრევლში ჩავატარეთ ანონიმური გამოკითხვა ტერმინთა მნიშვნელობების შესახებ; საუბარია იმ მრევლზე, რომელიც ტაძარში დადის თითქმის ყოველ შაბათ-კვირასა და დღესასწაულებზე. ჩვენ მიერ გამოკითხული მრევლის 47 წევრიდან არც ერთმა არ იცოდა, რა ნიშნავს კვეთა ან ის, რომ კვეთა და პროსკომიდია სინონიმებია, არადა პროსკომიდია//კვეთა ღმრთისმსახურების განუყოფელი და ერთ-ერთი უმთავრესი ნაწილია. სამწუხაროა, რომ ქართულ საეკლესიო ტერმინთა სრულყოფილი ციფრული ლექსიკონი დღემდე არ არსებობს. ჩვენი მცდელობა და დიდი სურვილია ქრისტიანულ-საეკლესიო ტერმინოლოგიის, როგორც ცალკე დარგის, ფორმირება და მისი პოპულარიზაცია საზოგადოების დაინტერესებული მასებისათვის.
პარიზის ემიგრაციის „ქართული ლექსიკონი“:მივიწყებული სიტყვები
“The Georgian Dictionary”, published in Paris in 1948, is an important publication not only from a lexicographical, but also a historical point of view. Its peculiarity is determined by several factors: 1) The dictionary was compiled by Shalva Skamkochaishvili and Mirian Melua, Georgian publicists who immigrated to Paris after the Sovietization of Georgia; 2) The dictionary was published by Davit Kheladze, a member of the Social Democratic Party, a Georgian publisher who also emigrated from Georgia after its Sovietization. He was the founder of a Georgian printing house in Paris; 3) The dictionary was intended for Georgian emigrants and aimed at explaining forgotten Georgian words and foreign words that had been “rendered into Georgian”. “Georgian Dictionary” is a 130-page lexicographic work, which includes hundreds of lexical entries arranged alphabetically and is based on sources such as the dictionaries by Sulkhan-Saba, Davit Chubina-shvili, Raphael Eristavi, Ioseb Imedashvili and Vukol Beridze. In the preface, the authors talk about the purpose and importance of the dictionary; They note that “in the process of its growth, the language rejects or changes obsolete words”. They list the ways of changing and enriching the lexical fund of the language such as losing words, changing meanings and borrowing them from foreign languages. The paper aims to discuss the so-called forgotten Georgian words on the example of “The Georgian Dictionary” compiled by the Georgian emigrants and published in 1948 in Paris, in Davit Kheladze printing house; to compare the meanings of specific entries with the meanings given in dictionaries of the Old Georgian language, and to emphasize their semantic features.
ქართ. სიტყვა-ცნება მ რ ე ვ ლ ი ს სუბსტანციურ-ფუნქციური სემანტიკის საღვთისმეტყველო წანამძღვრებისათვის
ქართულ სიტყვა (ტერმინ) მრევლის თავდაპირველ სემანტიკაში გამჭვირვალედ მოიხილება ძვ. ქართ. მრე(ჲ) „მომრევი“, მრე-ყოფა „მომრევი“ და ძვ. ქართ. რევა/რევნა „მორევნა, ძლევა; შეზავება, (შე)რევა, შერთვა; შეხება; დამარცხება“, შდრ.: მ-ელ თავსართბოლოსართიანი მრევ-ელ-ი „მომრევი“, ასევე, ძვ. ქართ.: მძლე „მძლეველი“ (ზედმიწ.: „ის, ვინც სძლევს, მოერევა“) და მძლე-ყოფა „მორევნა“ (სულხან-საბა, ილია აბულაძე, ზურაბ სარჯველაძე). მეორე მხრივ, ქართ. მრევლი კაცთა იმ ძალისხმევით შედუღაბებული ერთობაა, რომელიც ქრისტეში ერთსულოვნად ყოფნისაკენ მიმავალ გზას გვიკვალავს და, ამდენად, ამ ღვთივსათნო საქმეში შეგვეწევა. სწორედ ამას გულისხმობს უფალი იესო, როდესაც წმიდა მოციქულ პეტრეს სანუგეშოდ ამცნობს: „კლდესა ზედა აღვაშენო ეკლესიაჲ ჩემი და ბჭენი ჯოჯოხეთისანი ვერ ერეოდიან მას“ (მათე 16, 18). შემთხვევითი არ გახლავთ ისიც, რომ ჩვენმა მადლიანმა ქართველმა სიტყვათშემოქმედმა „ერთობას“ შემატა „სული“ და ძვ.ქართ. ერთსულით გამოთქვა სულთა − ღვთისმიერ ქმნილ სულიერთა საღმრთო ერთობის ბოროტისმძლეველობა.
ნანა და იავნანა დედა-შვილს შორის ურთიერთობის, ალბათ, ერთ-ერთი ყველაზე მრავალასპექტიანი, მეტად ფაქიზი და ამაღლებული მნიშვნელობის გამომხატველი ტერმინებია. ჩასახვიდან მოყოლებული, განსაკუთრებით კი სიცოცხლის პირველ წლებში, ბავშვის კავშირს მშობლებთან, მეტადრე დედასთან, უმნიშვნელოვანესი როლი ენიჭება პიროვნებად ჩამოყალიბებისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის თვალსაზრისით, რაშიც იავნანას უდიდესი წვლილი აქვს. იგი „მითოლოგიურ დედასა“ და მიწიერ შვილს შორის ურთიერთობის გამომხატველი ტერმინიცაა. წინამდებარე ნაშრომში შევეცადეთ, საკითხის დასმის კუთხით განგვეხილა ტერმინების, ნანასა და იავნანას, მნიშვნელობა. ქართული ხალხური მუსიკალური მემკვიდეობის მკვლევრები მათ განსხვავებული მნიშვნელობით იყენებენ. სხვადასხვა დროის ლექსიკოლოგიური მასალის გარკვეული განხილვის საფუძველზე გაგვიჩნდა მოსაზრება, რომ თავდაპირველად ნანა უნდა ყოფილიყო სინანულის შემცველი სავედრებელი ლოცვა, დიდი დედა ნანას მიმართ აღვლენილი, რომელსაც ადრესატის სახელი უნდა დარქმეოდა. დროთა განმავლობაში ტერმინის მნიშვნელობა საკრალურ-რელიგიურ ჩარჩოებს უნდა გასცდენოდა და საერო ცხოვრებასაც მისადაგებოდა, რაც მელოდიასთან ერთად წარმოჩინდა. დიდი დედის საერთო ქართველურ ხატს ხორციელი დედის ხატი უნდა გამოყოფოდა და ყოფაში ხორცშესხმულიყო. ამ პროცესს ტერმინ ნანას სემანტიკური მნიშვნელობა უნდა გაეფართოებინა და დედის, შემდგომ კი ბავშვის დასაძინებელი სიმღერის, დედის, დიდი დედის, ბებიისა და ენის აღმნიშვნელი სიტყვა გამხდარიყო. სიტყვა იავნანა XIX-XX საუკუნეებამდე არ ჩანს. იგი თედო სახოკიასთან ჩნდება, როგორც გაჭირვების, უბედურების მივიწყებინება, მიძინება, მიფერება, ხოლო XX საუკუნის 80-იანი წლების განმარტებით ლექსიკონში ნანა და იავნანა სინონიმებია და ბავშვის დასაძინებელ სიმღერას ნიშნავს. ნაშრომში ასევე გამოთქმულია მოსაზრება, თუ რა მნიშვნელობა აქვს ტერმინ ნანა/იავნანას ქართველისთვის, მისი თვითმყოფადობისათვის.
Botanical Terms in Idiomatic Expressions
ტერმინოლოგია შეისწავლის დარგთა შორის ურთიერთობების ფუნდამენტურ ასპექტს სხვადასხვა სფეროში და გულისხმობს სტანდარტიზებულ ლექსიკას, რომელიც პროფესიონალებს საშუალებას აძლევს, ეფექტურად გადმოსცენ ზუსტი მნიშვნელობები და ცნებები. წინამდებარე მოხსენებაში განხილული იქნება ბოტანიკური ლექსიკა. იგი მოიცავს ტერმინების ფართო სპექტრს, რომელიც აღწერს მცენარეების სტრუქტურას, ფუნქციას, კლასიფიკაციასა და ქცევას. ლათინური ან ბერძნული წარმოშობის სამეცნიერო სახელები ქმნის სტანდარტიზებულ ჩარჩოს ბოტანიკოსებისთვის, რათა მათ ზუსტად განსაზღვრონ და დააჯგუფონ მცენარეთა სახეობები. გარდა ამისა, გავრცელებული ბოტანიკური სახელები ასახავს რეგიონალურ და კულტურულ ვარიაციებს, რომლებიც ავლენს ამა თუ იმ კუთხის მცენარეული საფარის მრავალფეროვნებას. თანამედროვე სალიტერატურო ინგლისური ენა იდიომატურ გამოთქმებში ხშირად იყენებს ბოტანიკურ ტერმინებსა თუ ტერმინოლოგიურ შესატყვისებს. ეს პროცესი ტერმინოლოგიური ლექსიკისა და სალიტერატურო ენის მჭიდრო კავშირს გულისხმობს, რომელიც განტერმინების სახელითაა ცნობილი და ჩვეულებრივი მოვლენაა ენაში. ჩვენი კვლევის ძირითადი მიზანია ყვავილთა სახელწოდებების შესწავლა იდიომატურ გამონათქვამებში. ლინგვისტიკური ანალიზის საფუძველზე გამოიკვეთა იდიომების სხვადასხვა ჯგუფი: 1. წმინდა იდიომები, მაგ., under the rose (საიდუმლოდ, კონფიდენციალურად), pushing up daisies (საფლავში, იმ ქვეყნად, გარდაცვლილი) და ა.შ.; 2. იდიომები, როგორც მეტაფორები, მაგ., shrinking violet (უწყინარი, ჩუმი ადამიანი), daisy chain (ჯაჭვური კავშირი), snowdrop of hope (იმედისმომცემი ნიშანი) და ა.შ.; 3. იდიომები, როგორც სტილისტური შედარებები, მაგ., scattered like asters in the breeze (მიმოფანტული, მიმობნეული), memories like forget-me-nots (დაუვიწყარი მოგონებები) და ა.შ.; 4. იდიომები, როგორც ეპითეტები, მაგ., orchid beauty (განსაკუთრებული სილამაზე) და ა.შ. აღსანიშნავია, რომ შესწავლილი იდიომების ქართულ თარგმანში არ ვლინდება მათი იდიომატური დატვირთვა, უფრო მეტიც, არცერთ მათგანში არ ჩანს ყვავილის სახელწოდება. კვლევამ აჩვენა, რომ ყვავილთა სახელწოდებების გამოყენება იდიომებში ნათელს ჰფენს ენასა და ბუნებრივ სამყაროს შორის არსებულ მუდმივ კავშირს. იდიომებში მათი გამოყენება ამდიდრებს ენობრივ გამონათქვამებს და ასახავს კულტურულ ღირებულებებს.
მეტეოროლოგიურ მოვლენათა აღმნიშვნელი ტერმინოლოგიის ეთნოლინგვისტიკური ანალიზი სვანურში
The study, based on relevant prior research and new approaches and interpretations, presents a phonetic-phonological, semantic, and etymological analysis of numerous lexical units denoting meteorological(atmospheric and celestial) phenomena, considering the traditionally known dialects of Svan (Upper Bal, Lower Bal, Lashkhian, and Lentekhian) as well as in Cholur speech. The complex research, conducted on the basis of synchronic and diachronic analysis, is grounded in extensive empirical material from Svan. This material, reflecting meteorological phenomena, has been organised into four sections: 1. Lexical units denoting borrowed meteorological phenomena (with their sub-sections); 2. Common Kartvelian roots denoting meteorological phenomena; 3. Specifically, Svan material reflecting meteorological phenomena; 4. Hybrid lexical units denoting meteorological phenomena. The analysis of the material revealed that the majority of borrowed lexical units have undergone phonetic-semantic modifications, involving processes such as umlaut, vowel lengthening, reduction, insertion or loss of sounds, spirantisation of vowels, and etc. However, alongside these, a significant number of borrowed lexical units remain phonetic-semantically unaltered.
ქართული მასალა თემატურად პირველად სულხან-საბას ლექსიკონშია წარმოდგენილი. სულხან-საბა ორბელიანის (1958-1725) „სიტყვის კონა“ ციფრულ ეპოქაში განსხვავებულ ყურადღებას იქცევს, მისი აგების პრინციპები საინტერესოა თანამედროვე ციფრული ლექსიკონების შემუშავებისას. ღირებული და მნიშვნელოვანია დღემდე სულხან-საბა ორბელიანის ლექსიკონი სამეცნიერო ტერმინოლოგიის დამუშავებისას. როგორც სამეცნიერო ლიტერატურაშია შენიშნული, სულხან-საბას ლექსიკონში ცნებათა ბუდეებია. საბა იღებს (როდესაც ეს შესაძლებელია) გვარეობითი ცნების აღმნიშვნელ სიტყვას და მასთან ათავსებს სახეობითი ცნების აღმნიშვნელ სიტყვებს განმარტებებითურთ. სემანტიკურად ახლო მდგომი ბუდეები საბას თავმოყრილი აქვს ასამდე ბუდეში. ამ ბუდეთა სასათაურო სიტყვებია, მაგალითად, ბადე, გიჟი, გულისწყრომა, ზოდიაქო, ზღუდე, თმა, კაცი, სიცივე, სიცხე, ურემი, ღვინო, ჭურჭელი, ხიდი და სხვ. სალიტერატურო ქართულის ლექსიკური ფონდის შესასწავლად უმნიშვნელოვანესია სულხან-საბა ორბელიანის მიერ გამოყოფილი ცნებათა თემატური ჯგუფები, რომლებიც მე-20 საუკუნეში შეივსო და ახლებურად დამუშავდა. 30-იან წლებში ივანე ჯავახიშვილმა შეადგინა სათანადო პროგრამა, სახელწოდებით „შინამრეწველობისა და წვრილი ხელოსნობის ისტორიისათვის მასალების შეგროვების წესი“, ეს პროგრამა ითვალისწინებდა შემდეგი დარგების მიმოხილვას: აღმშენებლობა, თავდაცვითი ნაგებობანი, ავეჯი, საკრავები, ჭურჭელი, ქსოვა და ხელსაქმე, ტანისამოსი, თავსახურავი, ფეხსამოსი და ფეხსაცმელი, პურის ცხობა, დიასახლისობა, საჭმლის მომზადება, მესაქონლეობა, მეაბრეშუმეობა, სასოფლო-სამეურნეო იარაღების კეთება, მებოსტნეობა და მებაღეობა, მევენახეობა და მეღვინეობა, მერწყველობა და მეწისქვილეობა, მეთევზეობა, მონადირეობა, კრამიტის, აგურისა და წყლის მილების გაკეთება, მჭედლობა, ოქრომჭედლობა, მეტივეობა, მეშუშეობა, მენახშირეობა. ცალკეული თემატური ჯგუფების შესწავლა ივანე ჯავახიშვილის შემდეგაც გაგრძელდა. ენათმეცნიერების ინსტიტუტში შეისწავლეს ნათესაობის სახელები, ზოოლოგიური ნომენკლატურა, სხეულის ნაწილთა სახელწოდებანი. აღწერილ-დახასიათებულია ცალკე დარგების ლექსიკა, პურეულისა, მევენახეობა-მეღვინეობისა. ენათმეცნიერების ინსტიტუტში მომზადდა და 1987 წელს გამოიცა ბიძინა ფოჩხუას მნიშვნელოვანი ნაშრომი „თანამედროვე ქართული ენის იდეოგრაფიული ლექსიკონი“. „იდეოგრაფიული ლექსიკონი“ არსებითად განსხვავდება ყველა სხვა ტიპის ლექსიკონისაგან. მასში სიტყვები ლაგდება არა ანბანთრიგის მიხედვით, არამედ თემატურად, საგნობრივი მნიშვნელობის საფუძველზე. საინტერესო და განსხვავებულია ბიძინა ფოჩხუასეული ცნებათა სისტემები, მაგალითად, ადამიანი თემატური ჯგუფებისა და ქვეჯგუფების მიხედვით ასეა წარმოდგენილი: ადამიანი – ფიზიკური არსება: 1. სქესი, 2. რასა, 3 გარეგნობა, 4. ორგანოები, 5. ორგანოთა ფუნქციები, 6. მოძრაობა, 7. აქტივობა. ადამიანის სიცოცხლე – 1. დაბადება, 2 ასაკი, 3 სქესობრივი ცხოვრება, 4. ორგანოები, 5. ორგანოთა ფუნქციები, 6. მოძრაობა, 7. აქტივობა სხვის მიმართ. ადამიანის სულიერი ცხოვრება – 1. ჭკუა, ნიჭი, 2. აღქმა, წარმოდგენა, 3. აზროვნება, 4. გრძნობები, 5. ნებელობა, 6.მორალი, 7. რწმენა, 8. ხელოვნება. ფორმა, საქმიანობა – 1. მეოჯახეობა, 2. მიწათმოქმედება, 3. მესაქონლეობა, 4. ხელოვნება, 5. ხელოვნება, 6. ვაჭრობა, 7. ტრანსპორტი, 8. კავშირგაბმულობა. საზოგადოება – 1.ოჯახი, 2. ტომი, ენა, 3. ურთიერთობა, 4 სახელმწიფო, 5. ადმინისტრაცია, 6. განათლებისა და ჯანმრთელობის დაცვის ორგანიზაცია, 7. სასამართლო, 8. საგარეო ურთიერთობა, 9. სამხედრო საქმე. ქართული ენის სალექსიკონო ფონდი, შეიძლება ითქვას, რომ კარგადაა შესწავლილი საქართველოში, თუმცა თანამედროვე სალიტერატურო ენის მასალაც მისამატებელია და ამ მხრივ მუშაობა უნდა გაგრძელდეს. სწორედ ამ უნიკალურ მასალებს უნდა ეყრდნობა ვრცელი ქართულ-ინგლისური თემატური ლექსიკონი, რადგან თარგმნით ლექსიკოგრაფიაში ამ უიშვიათესი ღირებულების მასალის ინგლისური შესატყვისების დადგენა, უმნიშვნელოვანესი იქნება ქართული ენის ლექსიკურ ფონდში ასახული ქართული კულტურის სრულად წარმოსაჩენად, თანამედროვე ციფრულ სამყაროში ქართული ენის ადგილის დასამკვიდრებლად. პროექტს, რომელიც თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში 2020 წელს დაიწყო, საგანგებოდ „საბასეული“ ვუწოდეთ სწორედ იმიტომ, რომ სულხან-საბა ორბელიანის მე-17 საუკუნეში შექმნილი უმნიშვნელოვანესი ლექსიკონი ქართული ენის ცნებებად დამუშავების პირველი ცდაა. ვრცელი ქართულ-ინგლისური თემატური ლექსიკონის შექმნა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტის თარგმნითი ლექსიკონებისა და სამეცნიერო ტერმინოლოგიის განყოფილების, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ინგლისური ფილოლოგიისა და კომპიუტერულ მეცნიერებათა მიმართულებების მეცნიერთა თანამშრომლობით მიმდინარეობს. პროექტში სტუდენტების, პროფესორებისა და ენათმეცნიერების მკვლევრების ჩასართავად მუშავდება საგანგებო პროგრამა, რომელიც საშუალებას მოგვცემს, სალექსიკონო მასალაზე მუშაობა სასწავლო პროცესში გამოვიყენოთ, რედაქტირებული მასალა კი – ვრცელი ქართულ-ინგლისური ლექსიკონის ელექტრონულ ვერსიის შესაქმნელად, რომელსაც თანდათან გამოვაქვეყნებთ კიდეც.
ტერმინოლოგიური კვლევა საბერძნეთში: მიმოხილვა, გამოწვევები, პერსპექტივები
საბერძნეთში ტერმინოლოგიური მუშაობა რამდენიმე კრიტიკულ გამოწვევას აწყდება, რომელთა მოგვარებაც გადაუდებელი ამოცანაა. ბერძნულ ენაზე ტერმინოლოგიის აუცილებლობის შესახებ ცნობიერების ამაღლება უპირველესი საზრუნავია. ჰარმონიზაციისა და კოორდინაციის მიღწევა მოითხოვს ტერმინოლოგიის თანმიმდევრული გეგმის ჩამოყალიბებას ეროვნულ დონეზე სხვადასხვა სფეროში. მონაწილეობის გაზრდა გულისხმობს დარგის ექსპერტების, ენის სპეციალისტების, ტერმინოლოგების, აკადემიკოსებისა და სხვა დაინტერესებული მხარეების უფრო მეტ ჩართულობას ტერმინოლოგიურ პროცესებში. ცნობიერების ამაღლება სცილდება ტერმინოლოგიის შექმნასა და სტანდარტიზაციას; ის გულისხმობს ტერმინოლოგიის ინტეგრირებას საგანმანათლებლო და პროფესიულ სასწავლო პროგრამებში. ELETO მტკიცედ უჭერს მხარს ტერმინოლოგიის სწავლების ჩართვას საუნივერსიტეტო სასწავლო გეგმებში და აქტიურად უძღვება საგანგებო სწავლებას პროფესიონალებისთვის. პრაქტიკოსთა კარგად ინფორმირებული საზოგადოება მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ეფექტური ტერმინოლოგიური მუშაობის შენარჩუნებაში. ELETO-ს კონფერენციები უზრუნველყოფს პლატფორმას სხვადასხვა სფეროს ტერმინოლოგიური კვლევის წარდგენისთვის, ტერმინოლოგების, მეცნიერებისა და პროფესიონალების თანამშრომლობის ხელშეწყობისთვის. ეს ღონისძიებები აყალიბებს დაინტერესებულ მხარეთა ქსელს. მათ შეუძლიათ პროექტებზე თანამშრომლობა და საუკეთესო პრაქტიკის გაზიარება. ცნობიერების ამაღლების მიზნით ELETO იყენებს სოციალურ მედიას, საკომუნიკაციო არხებს ფართო აუდიტორიის ჩასართავად და ხაზს უსვამს ტერმინოლოგიის მნიშვნელობას სხვადასხვა სფეროში. გარდა ამისა, ELETO უზრუნველყოფს ტერმინოლოგიურ რესურსებზე წვდომას მისი ვებგვერდებისა და ღია წვდომის პუბლიკაციების მეშვეობით, რაც ლექსიკონებს, ტერმინების ბაზებსა და დოკუმენტაციას ადვილად ხელმისაწვდომს ხდის საჯარო გამოყე ნებისთვის. ELETO-ს ინიციატივების მიუხედავად, საბერძნეთში ტერმინოლოგიის კოორდინირებული ეროვნული გეგმის ჩამოყალიბების რამდენიმე მცდელობა დიდწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა. ამისი თვალსაჩინო მაგალითია 1990 წელს ტერმინოლოგიაში სამუშაო ჯგუფის არსებობა, რომლის მუშაობა, სამწუხაროდ, არ გასცდენია საბოლოო ანგარიშებს. მისი შექმნის მოთავე იყო კვლევებისა და ტექნოლოგიების გენერალური სამდივნო (GSRT). 2000 წელს ELETO მონაწილეობდა ტერმინოლოგიური კოორდინაციის ეროვნული პროგრამის (EPOS) საკოორდინაციო კომიტეტში, რომელიც საბოლოოდ არ დამტკიცდა. ანალოგიურად, 2006 წლის კონფერენციამ შეისწავლა საფრანგეთის ტერმინოლოგიის გამდიდრების სისტემა (Commission d'enrichissement de la langue française) და კვლევის საფუძველზე ჩამოაყალიბა მსგავსი სისტემის დაარსების შესაძლებლობა საბერძნეთში, რასაც უნდა მოჰყოლოდა კანონპროექტი ტერმინოლოგიის ეროვნული ორგანოს შექმნის შესახებ, თუმცა პარლამენტის წინაშე ის ჯერაც არ წარუდგენიათ. ეს მაგალითები ხაზს უსვამს ეროვნული ტერმინოლოგიური პოლიტიკის არარსებობას, რაც ინსტიტუციური მხარდაჭერის ნაკლებობის გამო ELETO-ს მძიმე გამოწვევის წინაშე აყენებს. ამ მაგალითების გვერდით ტერმინოლოგიის კოორდინაციის ზოგიერთი წარმატებული პრაქტიკაც უნდა აღვნიშნოთ. 1990 წელს კომიტეტებმა, როგორებიცაა: ELOT/TC 21, MOTO, ELOT/TC 48/WG1 და სხვ. ხელი მოაწერეს შეთანხმებას ბერძნული ტერმინების ჰარმონიზაციის შესახებ სფეროებსა და კომიტეტებში. კიდევ ერთი მაგალითია ტერმინოლოგიის საბერძნეთის ქსელი (EDO), რომელიც დააარსა ევროკომისიის თარგმანის გენერალურმა დირექტორატმა. EDO-მ ხელი შეუწყო ევროკავშირის მთარგმნელებს, ბერძნულ ტერმინოლოგებსა და ექსპერტებს შორის თანამშრომლობას, ადასტურებდა ტერმინებს მრავალენოვანი IATE მონაცემთა ბაზაში შესატანად. წარმატების მიუხედავად, EDO-მ შეწყვიტა ფუნქციონირება 2023 წლის ბოლოს. საბერძნეთში ტერმინოლოგიის მუშაობის მომავალი მიმართული უნდა იყოს ყოვლისმომცველი ეროვნული ტერმინოლოგიური გეგმისა და ენობრივი პოლიტიკის ჩამოყალიბებაზე ჰარმონიზაციისა და კოორდინაციის მისაღწევად. აუცილებელია პროფესიული სწავლების წახალისება და პარტნიორობის ხელშეწყობა ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე. პრიორიტეტულია ეროვნული ტერმინალური ბანკის შექმნა ტერმინოლოგიურ რესურსებზე ცენტრალიზებისა და ღია ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად. გარდა ამისა, ტერმინოლოგიის კვლევებისა და განვითარების ინოვაციური მიდგომების დამუშავება უზრუნველყოფს ბერძნული ტერმინოლოგიის განვითარებას საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისად მომხმარებლების მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად. ცნობიერების ამაღლებით, მონაწილეობის გაზრდით და საუკეთესო პრაქტიკის ხელშეწყობით, საბერძნეთს შეუძლია გააძლიეროს ტერმინოლოგიური ინფრასტრუქტურა და უზრუნველყოს თავისი ადგილი საერთაშორისო ტერმინოლოგიურ გარემოში.
სამეცნიერო ტერმინოლოგია ინგლისურსა და ქართულში
Fast appearance and spread of new terms in the science sphere in English requires their timely translation and transfer into Georgian. Search for terminological equivalents is often complex and terms from English are transferred into Georgian in the forms of lengthy explanations, phrases or collocations. Metaphors, metonymies and epithets are often used in English scientific discourses, that is why they are transferred into Georgian by diverse lexical-phraseological units. The paper discusses the examples of scientific terms in Georgian and English.
უცხო წარმომავლობის ზედსართავი სახელები ქართულ ენასა და სამეცნიერო ტერმინოლოგიაში
ცნობილია, რომ ტერმინი გარკვეული მნიშვნელობის სიტყვაა, ამიტომ მის გადმოსაცემად სხვადასხვა მეტყველების ნაწილია შერჩეული: არსებითი სახელი, ზედსართავი სახელი და სახელზმნა. სამეცნიერო ტერმინოლოგიაში განსაკუთრებით დიდია ზედსართავი სახელების ფუნქცია. შეუძლებელია მათ გარეშე ტერმინოლოგიური მუშაობის სრულყოფა. ლექსიკონებში ისინი დასტურდება არა მარტო ტერმინოლოგიურ შესიტყვებებში, არამედ გვხვდება დამოუკიდებელ ტერმინოლოგიურ ერთეულებად. უცხო წარმომავლობის ზედსართავთა რიცხვი ტერმინოლოგიაში და, შესაბამისად,სალიტერატურო ენაში სულ უფრო იზრდება. ეს ბუნებრივი და გარდაუვალი პროცესია, რომლისგანაც თავის დაღწევა ისევე შეუძლებელია, როგორც, საზოგადოდ, უცხო სიტყვათა სესხებისაგან. უცხო წარმომავლობის ზედსართავი ამა თუ იმ ენაში და, მათ შორის, ქართულშიც, შემოდის ან პირდაპირ წყარო ენის ზედსართაული ფუძით, ან არსებითი სახელით. სწორედ ეს არის მორფოლოგიური ასიმილაციის პროცესი, რომელიც გულისხმობს მსესხებელ ენაში (ქართულში) უცხო წარმომავლობის ზედსართავი სახელების ქართული აფიქსით გაფორმებას, ანუ შეგუებას. უცხო წარმომავლობის ზედსართავთა გაფორმება ქართულში კარგადაა შესწავლილი. უპირველესად საჭიროა, დაზუსტდეს ტერმინის წარმომავლობა. როცა არსებითი სახელია ნასესხები, მისი ქართულად გაფორმება უფრო მარტივია, მაგრამ ზედსართავი სახელების მორფოლოგიური შეთვისება რთულ მექანიზმს გულისხმობს. აქ გვერდს ვერ ავუვლით თვით წყარო ენის მასალას, მის მორფოლოგიურ დანაწევრებას. უნდა დაზუსტდეს უცხო წარმომავლობის ზედსართავი სახელის აგებულება, ანუ როგორ დაიშლება, რა აფიქსები გამოიყოფა. უცხო წარმომავლობის ზედსართავების ქართულად გაფორმებისას დერივაციულ აფიქსთა შორის ყველაზე დიდი დატვირთვა -ურ (-ულ) სუფიქსს აქვს. გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება იმას, თუ -ურ (-ულ) სუფიქსიანი ზედსართავისათვის ამოსავალი როგორი ფუძეა: ა) უცხო წარმომავლობის სუბსტანტივი, თუ ბ) ისეთი ზედსართაული ფუძე, რომელსაც სათანადო არსებითი სახელი არ მოეპოვება მსესხებელ ენაში. მსესხებელი ენა მექანიკურად კი არ აფორმებს ნასესხებ სიტყვას, არამედ ყურადღებას ამახვილებს ზედსართავი სახელების სტრუქტურულ-სემანტიკურ ანალიზზე. მიუხედავად მკვეთრად ჩამოყალიბებული ნორმებისა, დღესდღეობით ტერმინოლოგიაში, სამეცნიერო ენასა თუ, ზოგადად, სასაუბრო ენაში ხშირად შეინიშნება დარღვევები უცხო წარმომავლობის ზედსართავთა გაფორმებისას. სწორედ ამიტომ მივიჩნიეთ საჭიროდ ამ საკითხის საჯაროდ წარმოდგენა. კიდევ ერთხელ საჭიროა, დაზუსტდეს, რომელია სწორი ფორმა: ჰიპოთეტური თუ ჰიპოთეზური; პნევმატური თუ პნევმატიკური; სინთეტური თუ სინთეტიკური; ავთენტური თუ ავთენტიკური; ვეგეტატიური თუ ვეგეტაციური...
სასულიერო პირთა ზედა სამოსის კვლევის საკითხები (ჩოხა)
კაცობრიობის კულტურის ისტორიაში ტანსაცმლის დამზადება-გამოყენება უძველესი და მნიშვნელოვანი მონაპოვარია. იგი ოდითგანვე ასრულებდა სოციალური ნიშნის როლს. სხვადასხვაგვარად იმოსებოდნენ საზოგადოების მაღალი და დაბალი წრის წარმომადგენლები, სასულიერო პირები, მეომრები. ტანსაცმლის ძირითადი ტიპები ისტორიულად იქმნებოდა სამეურნეო-ყოფითი, რელიგიური, სოციალურ-წოდებრივი და ეთნიკური ნიშნის მიხედვით. ჩვენთვის საინტერესოა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სასულიერო პირთა სამოსი, რომლითაც იმოსებოდნენ წარსულში და რა სახით მოაღწია მან დღემდე, როგორი იყო სამოსის ელემენტების კონსტრუქციული თავისებურებები, რა მასალებით მუშავდებოდა და ფორმდებოდა ის. მსოფლიო მართლმადიდებელი ეკლესიის სასულიერო პირთა სამოსის ფორმებს მოეპოვებათ საერთო ნიშნები, რაც გამომუშავებულია ხანგრძლივი, მჭიდრო სულიერი და კულტურულ-ისტორიული ურთიერთობის საფუძველზე „არქიჰიერატიკონის“ მიხედვით, საზიარო ფონდის ასეთი ელემენტებია: სტიქარი, ფილონი, გინგილა, ოლარი, ენქერი, ომფორი, ბისონი, მუხლთა საფენი და სხვ. თუმცა, ეს არ გამორიცხავს ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის სასულიერო პირთა სამოსში თვითმყოფადი ელემენტების არსებობას. ქართული წერილობითი წყაროების მიხედვით, სასულიერო პირთა შესამოსელის ნაწილების შემდეგ ტერმინებს ვხვდებით: ოლარი, კუართი, საბეჭური, ჩოხა, სამხარი, კუნკული, სქემა, მოწესეთა სამოსელი, კუართ-ფილონი, ომფორი, პალეკარტი და სხვ. ტერმინთა უმეტესობა დღესაც სასულიერო პირთა სამოსის ნაწილებს აღნიშნავს, ზოგმა კი დროთა განმავლობაში ან მნიშვნელობა შეიცვალა, ანდა სულაც გაქრა სასულიერო პირთა სამოსის კომპლექტიდან. ჩამოთვლილი ტერმინებიდან ჩოხა და კუნკული მონაზონის სამოსის, დანარჩენები კი მღვდელმოძღვართა შესამოსლის ნაწილებს შეადგენენ. მიზეზთა გამო მე-19 საუკუნიდან ღვთისმსახურთა სამოსის კომპლექტიდან დაიკარგა უმნიშვნელოვანესი და უძველესი ელემენტი ჩოხა, რამაც განაპირობა ჩვენი დაინტერესება აღნიშნული საკითხით. ტერმინი ჩოხა ქართულ წერილობით წყაროებში IX საუკუნიდან გვხვდება. ჩვენ მიერ მოკვლეული მასალებიდან ირკვევა, რომ ადრეფეოდალური პერიოდიდან, კერძოდ, მე-9 საუკუნიდან მე-18 საუკუნის ჩათვლით, იგი ორივე სქესის, ბერ­მონაზონთა, ზედა სამოსის და საჩოხე შალის აღმნიშვნელი ტერმინი იყო. მოგვიანებით ეს ტერმინი გვევლინება საერო პირთა ჩაცმულობის აღმნიშვნელადაც. ჩატარებული კვლევის საფუძველზე აღვადგინეთ სასულიერო პირთა ზედა სამოსის – ჩოხის – ესკიზი და შევიმუშავეთ მისი კონსტრუქცია.
ენის სახელწოდების აღმნიშვნელი ტერმინები: ლინგვონიმი/ლინგვანიმი, გლოსონიმი/გლოტონიმი, ლოგონიმი და ა.შ.
ენათა სახელწოდებების აღმნიშვნელ ტერმინებთან დაკავშირებულ ერთ-ერთ მთავარ პრობლემას მათი სიჭარბე წარმოადგენს. არსებული მრავალფეროვნებიდან უპირატესის გამოსავლენად სამეცნიერო ლიტერატურაში გამოიყენება სხვადასხვა კრიტერიუმი, მათ შორის, ფორმობრივი და შინაარსობრივი შესატყვისობა ცნებასთან მიმართებით, სიძველე, სიხშირე და ა.შ. აღნიშნული თავისებურებების გასაანალიზებლად უთუოდ შესაფერის პლატფორმად მივიჩნევთ სოციოტერმინოლოგიას, რომელიც უპირატესობას ანიჭებს აღწერით მიდგომას. სხვა ერთეულებთან შედარებით გაცილებით ხშირად გვხვდება ტერმინები გლოსონიმი (იონ. ბერძნ. γλῶσσα + ὄνομα ‘სახელი’) და გლოტონიმი (ატ. ბერძნ. γλῶττα + ὄνομα ‘სახელი’). მათ შორის ოდენ ეს, მინიმალური განსხვავება არსებობს. რაც შეეხება, სამეცნიერო მიმოქცევაში მათს პოვნიერებას, აქამდე არსებული მონაცემებით, გლოტონიმი ყველაზე ადრე დასტურდება 1976 წელს ჰ. კეჰეინის ნაშრომში. ფაქტია, რომ წარმოდგენილი მონაცემების მიხედვით ძნელია რომელიმე მათგანისათვის უპირატესობის მინიჭება. ქრონოლოგიურად უადრესია ტერმინი ლინგვონიმი (ლათ. lingua ‘ენა’ + ბერძნ. ὄνομα ‘სახელი’). თავდაპირველად იგი გვხვდება ა. დულიჩენკოს ნაშრომში, რომელიც ესპერანტოს ენაზე გამოქვეყნდა 1973 წ. ამ ტერმინის საწინააღმდეგოდ არსებობს არგუმენტი, რომ იგი ჰიბრიდული (ლათინურ-ბერძნული) წარმოებაა (მსგავსი, ჰიბრიდული ტერმინები არაერთია ენათმეცნიერებაში და, რა თქმა უნდა, სხვა დარგებშიც). რაც შეეხება მის პარალელურ წარმოებას ლინგვანიმს, იგი იმავე კომპონენტებისაგან შედგება, განსხვავება კი იმაში მდგომარეობს, რომ აქ მოკვეცილია მეორე კომპონენტის თავკიდური ბგერა (რაც, როგორც წესი, იშვიათად გვხვდება ონომასტიკურ ლიტერატურაში). კიდევ ერთ თავისებურებას წარმოადგენს ის ფაქტი, რომ ზემონახსენებ ერთეულებს შორის იგი ყველაზე იშვიათად იხმარება. რადგანაც ენათა სახელწოდებების უმრავლესობა მომდინარეობს (და, ამის კვალად, ემთხვევა) შესაბამის ტოპონიმებს, ჯ. მატისოვმა შემოგვთავაზა ახალი ტერმინოლოგიური ერთეული: ლოკონიმი (ლათ. locus ‘ადგილი’ + ბერძ. ὄνομα ‘სახელი’); იგი აღნიშნავს ისეთ ტოპონიმს, რომელიც ამავე დროს ენის ან დიალექტის სახელმწოდებადაც გამოიყენება. ტერმინოლოგიური მრავალფეროვნებისა და არაერთგვაროვნებისათვის თავის არიდების ერთგვარი მცდელობა გახლდათ ტერმინ ლოგონიმის შემოღება (ბერძ. λόγος ‘სიტყვა’ + ὄνομα ‘სახელი’) (მ. კლამერი). ამ ორმა უკანასკნელმა ერთეულმა თავი ვერ დაიმკვიდრა. უნდა აღინიშნოს, რომ კიდევ რამდენიმე ტერმინი თუ ტერმინოიდი გვხვდება სხვადასხვა პუბლიკაციაში, თუმცა ამ მცდელობებს თითქმის არანაირი ხელშესახები შედეგი არ მოჰყოლია. რაც შეეხება ენის სახელწოდებას, როგორც ტერმინოლოგიურ ერთეულს, მისი უპირატესობა იმაში მდგომარეობს, რომ იგი ქართულია, თუმცა ორკომპონენტიანია; პრობლემატურია ის ფაქტიც, რომ ჩვენთვის საინტერესო ცნება არა მხოლოდ საკუთრივ ენის, არამედ ენათა გენეტიკური და არეალური დაჯგუფებების, ასევე ენის ნაირსახეობების და მისთანათა სახელწოდებებსაც მოიცავს.
საღვთისმეტყველო ტერმინების νόμος და διαθήκη ქართული ეკვივალენტები წმინდა წერილის ძველ ქართულ თარგმანებში
ბერძნული საღვთისმეტყველო ტერმინი διαθήκη ἡ ლამპეს პატრისტიკულ ლექსიკონში განიმარტება, როგორც ანდერძი, აღთქმა, ნება. პატრისტიკულ ძეგლებში διαθήκη გამოყენებულია წმინდა წერილის ძველი და ახალი აღთქმის აღსანიშნავად (Lampe 1961, 348). νόμος, ὁ განიმარტება როგორც: I. დადგენილი პრინციპი, ჩვეულება; II. კანონი: A. ადამიანური ან საერო კანონი (სამართალი); B. საღვთო კანონი: 1. ღვთის ზნეობრივი კანონი, 2. ბუნებითი კანონი, 3. ბუნების კანონი, 4. ადამისთვის მიცემული კანონი, 5. ნოესთვის, აბრაამისთვის, მოსესთვის მიცემული კანონი, რომელიც დასრულდა ქრისტეს სწავლებით, 6. მოსეს კანონი, 7. ქრისტიანული კანონი, 8. ეკლესიის კანონები; C. ცოდვის კანონი; III. სხვადასხვა სახის წესი და სტანდარტი (Lampe 1961, 920-922). ბერძნულ საეკლესიო ტერმინოლოგიაში საღვთისმეტყველო ტერმინები διαθήκη და νόμος თავიანთი სემანტიკური დატვირთვით გამიჯნულია ერთმანეთისაგან, ისინი არ გადაფარავენ ერთმანეთს და გადმოსცემენ კონკრეტულ ცნებებს. მასალის ანალიზი აჩვენებს, რომ ბერძნულისაგან განსხვავებული ვითარებაა ძველ ქართულ საეკლესიო ტერმინოლოგიაში ქართული ტერმინები რჯული და აღთქმა ხშირად გამოიყენება ბერძნული ტერმინის διαθήκη, შესატყვისად. ასეთ შემთხვევებში ისინი ერთი ცნების გამომხატველი ტერმინოლოგიური ერთეულებია და სემანტიკურად ენაცვლებიან ერთმანეთს. მეორე მხრივ, რჯული νόμος-ის უცვლელი შესატყვისია. ასეთ ვითარებაში ქართულ მთარგმნელობით ტრადიციაში რჯული ორი დამოუკიდებელი ბერძნული ტერმინის (διαθήκη და νόμος) ეკვივალენტად გამოიყენება: იგი ზოგჯერ νόμος-ის ცნებას გადმოსცემს, ზოგჯერ კი − διαθήκη-ს ცნებას. სხვაგვარი ვითარებაა ტერმინის νόμος ქართულ შესატყვისთან მიმართებით, რომლის ქართული ეკვივალენტი უგამონაკლისოდ არის რჯული. შედეგად ვიღებთ ასეთ სურათს: ტერმინთან διαθήκη მიმართებით გვაქვს ორი ქართული ეკვივალენტი − აღთქმა და რჯული, ხოლო νόμος ყოველთვის თარგმნილია, როგორც რჯული. ეს აჩვენებს იმას, რომ ქართულ მთარგმნელობით ტრადიციაში არ არის განსაზღვრული ბერძნული ტერმინის διαθήκη ზუსტი ეკვივალენტი, ამიტომაც გადმოიცემა ის სინონიმური ტერმინოლოგიური ერთეულები − აღთქმა | რჯული. გელათის მთარგმნელობითი სკოლა სხვაგვარ სურათს აჩვენებს. გელათელ მთარგმნელ-მწიგნობრებთან განსაზღვრულია ბერძნული ტერმინების ქართული ეკვივალენტები: διαθήκη თარგმნილია როგორც აღთქმა, ხოლო νόμος − რჯული. აქ არ გვაქვს აღთქმისა და რჯულის სინონიმური გამოყენება, ისინი ცალ-ცალკე გადმოსცემენ განსაზღვრულ ცნებებს.
ნაზმნარი არსებითი სახელი ქართულ სამედიცინო ტერმინოლოგიაში
ნაზმნარი არსებითი სახელი (ე. წ. მასდარი) შედარებით იშვიათად გვხვდება ტერმინოლოგიაში, თუმცა დაკვირვება გვიჩვენებს, რომ ქართულ სამეცნიერო სივრცეში ის საკმაოდ გავრცელებულია. ეს იმიტომაც ხდება, რომ ქართულში არ არსებობს ინფინიტივი, ხოლო ნაზმნარი სახელი მეორეულია (გამონაკლისია ე. წ. პირველადი საწყისები) და არ გვაქვს ორი განსხვავებული ფორმა: ინფინიტივი და ნაზმნარი სახელი. მასდარი ზოგჯერ ნამდვილად ასრულებს ევროპული ენების ინფინიტივის ფუნქციას, მაგრამ გაარსებითებისკენ ის უფროა მიდრეკილი. შდრ. გერმანული ინფინიტივი verdauen („მონელება“) და არსებითი სახელი (die) Verdauung „(საჭმლის) მონელება“. პირველი არის ინფინიტივი და ტერმინად თითქმის არ გამოიყენება, ხოლო მეორე – ზმნისგან -ung სუფიქსით ნაწარმოები არსებითი სახელი, ტერმინი. ქართულში ეს სხვაობა არ გვაქვს. ქართულ სამედიცინო ტერმინებში ზოგ მასდარს უკვე დაკარგული აქვს ზმნური თვისებები და არსებით სახელადაა ქცეული. მაგ., ანთება, როგორც სამედიცინო ტერმინი, გაცილებით ფართო მნიშვნელობისაა (მაგ.: ნაღვლის ბუშტის ანთება და სხვ.), ვიდრე მასდარი ანთება პირდაპირი მნიშვნელობით (შუქის ანთება, ცეცხლის ანთება...). მედიცინა იცნობს უამრავი სახის ანთებას, მაგ.: ფილტვების ანთება, რომელსაც აქვს შესაბამისი ინტერნაციონალური სინონიმი: პნევმონია. სიტყვისგან ანთება იწარმოება ახალი ტერმინებიც: ანთებითი (დაავადება, პროცესი, ცვლილება...), ანთებადი (მიდამო, ქსოვილი...). ტერმინში შეიძლება მოხდეს სემანტიკური დიფერენციაციაც. მაგ.: ხველა (ანდა ხველება), როგორც სიმპტომის დასახელება, როცა სიტყვას შენარჩუნებული აქვს ძირითადი სემანტიკა, მეორე მნიშვნელობით კი ის უკვე გაარსებითებულია და ბავშვთა ინფექციური დაავადების სახელია (ხველა ბატონები, ყივანახველა); ე. წ. პირველადი საწყისები (მაგ., ბოყინი, სლოკინი...) ხშირად სიმპტომთა დასახელებებია. ქართულ სამედიცინო ტერმინებში მასდარები შესაძლებელია დავაჯგუფოთ აგებულების მიხედვითაც: ერთსიტყვიანი (ნაწარმოებ- ან რთულფუძიანი) და ორ- და მეტსიტყვიანი (ე. წ. ტერმინოლოგიური შესიტყვება). რთულფუძიან სიტყვებში პირველი კომპონენტი უმეტესად არსებითი სახელია, ხოლო მეორე – მასდარი: აირცვლა, გულძმარვა, სისხლდენა, სისხლხველება, პირღებინება... ტერმინოლოგიურ შესიტყვებებში მასდარი მეორე სიტყვაა: ატრიბუტულმსაზღვრელიანი (ემოციური ბოდვა, ისტერიული სიარული) ან მართულმსაზღვრელიანი (გულის შეტევა, გულისცემის აჩქარება, სისხლის შედედება, ვენების გაგანიერება, საჭმლის მონელება, ცილების ცვლა...) ქართულ სამედიცინო ტერმინოლოგიაში გამოიყენება თითქმის ყველა წარმოების ნაზმნარი არსებითი სახელი: -ა, -ინ და-ილ სუფიქსიანი (ქოშინი, ქავილი...); ასეთ ტერმინებში მასდარების ფუძე უმეტესად ქართულია, მხოლოდ ერთი ნაწილისა კი – უცხოური, -იზ+ება//- ირ+ება სუფიქსიანი: სტერილიზება, ნეიტრალიზება, დოზირება, სტიმულირება... ამ ტიპის ტერმინებს ხშირად -ცია-სუფიქსიანი სინონიმებიც აქვს: სტერილიზაცია, ნეიტრალიზაცია, სტიმულაცია... ზოგ ტერმინში ქართული ზმნისწინი და თემის ნიშანი უშუალოდ უცხოურ ფუძეს დაერთვის (დატამპონება, დაცეტრიფუგება...)
ქიმიის ტერმინოლოგიის ინგლისურ-ქართული და ქართულ-ინგლისური განმარტებითი ონლაინლექსიკონის ძირითადი პრინციპები
The new English-Georgian and Georgian-English explanatory online dictionary has been development on the base of the recommendations and proposals provided by the permanent commission of the esteemed International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC), responsible for ensuring the accuracy and international recognition of chemistry terms, concepts, laws, and definitions. The created online dictionary represents the Georgian version of the compendium of chemical terminology published by IUPAC in 2014 as a so-called Gold Book. The Georgian version of the English dictionary is built on the same collocation principle as the English version. In particular, under a lexical unit is indicated a sub-branch of chemistry or a related discipline; next follows the definition of the term/article; After the definition comes the “See. Also" section and finally - the references. Each of these options is presented as needed. In some cases, a completely new Georgian term was created. While working on the dictionary, the issues of purely sectoral appropriateness of terms and language normalization-standardization were highlighted. In the direction of the field, it became necessary: 1. Editing of the definition and writing of the existing terms (in accordance with the rules of transliteration, as well as considering the use of punctuation). 2.Agreement/ establishment of new terms, in particular, new terms that were not used in the Georgian terminological system of chemistry entered the scientific circulation. 3. Clarifying and correcting the definitions of terms, taking into account the Georgian scientific knowledge of chemistry. The dictionary contains about 4,500 terms that meet the standards of modern chemical terminology. Work on the online dictionary will continue continuously and new terms will be added or edited the existing ones due to the new recommendations of IUPAC.
ზოგიერთი დენდროლოგიური ტერმინის ეტიმოლოგია და სემანტიკა
უხსოვარი დროიდან ყველა საზოგადოებასა და რელიგიაში ხეს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა, შესაბამისად, ხეების დასახელებების წარმოშობისა და ხეთა სიმბოლიკის შესწავლა სხვადასხვა ენასა და კულტურაში ძალზე მნიშვნელოვანი და საინტერესოა. მოხსენებაში შესწავლილია დენდროლოგიური ტერმინების წარმოშობა, ხეების სიმბოლიკა ქართულ, ინდურ, კელტურ, ბერძნულ, სკანდინავიურ მითოლოგიაში. განხილულია ხეთა მეტაფორული მნიშვნელობები უძველეს რელიგიურ ტექსტებსა და მხატვრულ ლიტერატურაში. გავრცელების ადგილის მიხედვით, ხეების სახელები მრავალ ტოპონიმშია გამოყენებული. შესაბამისად, მოხსენებაში განხილულია ხეთა სახელწოდებებისგან წარმოშობილი ქართული და ინგლისური ტოპონიმები. ყურადღება გამახვილებულია ასევე ხეების დასახელებებთან დაკავშირებულ ინგლისურ და ქართულ ანთროპონიმებზე. ემპირიული მასალის შესწავლის საფუძველზე, მოხსენებაში ასევე გაანალიზებულია ხესთან დაკავშირებული ინგლისური და ქართული ფრაზეოლოგიური ერთეულები, რომლებიც კლასიფიცირებულია დადებითი და უარყოფითი კონოტაციის მიხედვით. კვლევის ფარგლებში, ასევე შესწავლილია ხის ჯიშების აღმნიშვნელი ქართული, ინგლისური, ბერძნული და ლათინური ტერმინების ეტიმოლოგია. ამ მხრივ, ემპირიული მონაცემების ანალიზმა გამოავლინა რამდენიმე კონცეპტი, რომელსაც ემყარება ხეთა სახეობების სახელდება. კვლევამ აჩვენა, რომ ხეთა სახელწოდებები განპირობებულია მათი ფუნქციით, ფორმით, ფერით, სურნელითა და სხვა პარამეტრებით, რომლებიც ამა თუ იმ ერის მსოფლმხედველობასა და მითოლოგიას უკავშირდება.
წმინდა ძღვენთან დაკავშირებული ტერმინოლოგია პირველშეწირულის ლიტურგიაში – ტრადიცია და თანამედროვეობა
პირველშეწირულის ლიტურგია, ტიპიკონის თანახმად, მხოლოდ დიდმარხვის პერიოდში აღესრულება, კერძოდ, I, II, III, IV, V და VI შვიდეულების ოთხშაბათსა და პარასკევს, ვნების შვიდეულის ორშაბათს, სამშაბათს, ოთხშაბათს და დღესასწაულებზე, გარდა ხარებისა, თუ ეს დღესასწაულები სადაგ დღეს დაემთხვევა. პირველშეწირულის ლიტურგია უკვე შეწირულ ტარიგზე სრულდება, რადგან, სჯულის კანონის თანახმად, დიდმარხვის სადაგ დღეებში კვეთა დაშვებული არ არის. პირველშეწირულის ლიტურგიას აქვს განსხვავებული ტიპიკონი, ამ ლიტურგიაზე მრევლს აზიარებენ წინასწარშეწირული ტარიგით. ძალიან საინტერესოა ტერმინოლოგია, რომელიც წმინდა ძღვენთან დაკავშირებულ მოქმედებათა აღსაწერად გამოიყენება. წმინდა ძღვენის ტრაპეზიდან სამკვეთლოზე გადატანასთან დაკავშირებით №2058/4 ხელნაწერში გამოიყენება ყვანებ ფუძისაგან ნაწარმოები ზმნური ტერმინები („და ვითარცა სიწმიდისაჲ შეიყვანონ, საბურველი დაჰბურონ“ [96v]; „სიწმიდჱ სადიაკონოდ შეიყვანონ და დიაკონმან თქუას...“ [106r]). ნაბეჭდ კონდაკებში ეს ტერმინი აღარ გამოიყენება: „მოიღონ კოლოფი სანაწილე და შთაასვენონ მას შინა“ (კონდაკი 1710: 154), „და აღმოიღებს კოლოფიდამ წმიდასა და პატიოსანსა საუფლოსა პურსა“ (კონდაკი 1710: 155). მსგავსი ვითარებაა ლიტურგიკულ კრებულშიც „გახსნის სანაწილეს და დიაკონთან ერთად უდიდესი კრძალულებით ამოასვენებს პირველშეწირულ წმინდა ძღვენს და დაასვენებს ფეშხუმზე“ (ლიტურგიკული... 1996: 94). წმინდა ძღვენს უკავშირდება გავრცელებული ტერმინი დაგება („შეიმოსენ მღდელნი და დააგონ სიწმიდე“ (sin.89: 71r); ეს ტერმინი დღეს ნაკლებად გამოიყენება. ნაბეჭდ კონდაკებში მისი მიმღეობური ფორმაა გავრცელებული: „უკმევს წმიდასა ტრაპეზსა და სიწმინდეთა დაგებულთა“ (კონდაკი 1889: 300); „წინადაგებულთა პატიოსანთა ძღვენთათჳს უფლისა მიმართ ვილოცოთ“ (კონდაკი 1751: 95). მართალთა ლიტურგიის დროს აღესრულება დიდი შესვლა (ამ დროს წმინდა ბასილი დიდისა და წმინდა იოანე ოქროპირის ლიტურგიებში შესაწირავად გამზადებული ძღვენი გადააქვთ სამკვეთლოდან წმინდა ტრაპეზზე). დიდი შესვლა არის ტერმინი, რომელიც გულისხმობს მღვდელმსახურთა სვლას წმინდა ტრაპეზისაკენ ამბიონის გავლით. „აღესრულება დიდი შესვლა“ (ლიტურგიკული... 1996: 103). პარალელურად ამისა, გვხვდება ტერმინი გამოსვლა (კონდაკი 1710: 168), რომლის გაჩენაც სწორედ პირველშეწირულის ლიტურგიასთან უნდა იყოს დაკავშირებული.
ქართული მათემატიკური ტერმინოლოგიის ზოგი საკითხისათვის
როგორც ცნობილია, ქართულ მათემატიკურ ტერმინოლოგიას მდიდარი ტრადიცია აქვს. ჯერ კიდევ გასული საუკუნის 20-იან წლებში ისეთმა დიდმა მეცნიერებმა, როგორებიც იყვნენ: ნ. მუსხელიშვილი, გ. ნიკოლაძე, ა. რაზმაძე, ა. ხარაძე, დიდი წვლილი შეიტანეს მათემატიკური ტერმინოლოგიის განვითარებაში. მათ მიერ არის შექმნილი ისეთი მათემატიკური ტერმინები, როგორებიცაა, მაგალითად: განტოლება, ტოლობა, უტოლობა, ალბათობა, ტოლფერდა, მრუდი და სხვ. თანამედროვე ეპოქაში, როცა მეცნიერების ყველა დარგი ვითარდება, იქმნება ახალი ტერმინები, განსაკუთრებით გამოყენებითი მათემატიკისა და კომპიუტერული მეცნიერებების დარგში, რაც თავისთავად მოითხოვს ტერმინოლოგიის დახვეწასა და საერთაშორისო სტანდარტებთან გათანაბრებას. ეს პროცესი უნდა ემყარებოდეს როგორც უცხო, ისე ქართული ენის საფუძვლებს. ტერმინოლოგიის სრული უნიფიცირება შეუძლებელია. ენაში ყოველთვის რჩება გარკვეული სიჭრელე. ამიტომ სასურველია დადგინდეს ის კანონზომიერება, რაც განაპირობებს ქართულ ტერმინთა ნაირგვარობას და ეს შეიძლება მიღწეული იქნეს მხოლოდ ენათმეცნიერთა და მათემატიკოსთა ერთიანი ძალისხმევით.
ტერმინოლოგიურ სისტემათა რეგულირების თავისებურებანი საფრანგეთში
ჩვენს ნაშრომში განიხილება თანამედროვე ტერმინოლოგიურ სისტემათა მართვის მექანიზმის ორგანიზაციულ-სამართლებლივი და ლინგვისტური თავისებურებანი საფრანგეთში. ასევე გაანალიზებულია კომისიის ნორმატიული დოკუმენტაცია ფრანგული ენის გამდიდრების მიხედვით და ასევე – ფაქტობრივი მასალა – დაფიქსირებულ ტერმინთა დამტკიცებული სიები. მჟღავნდება ის მოთხოვნები, რომლებიც წარდგენილია ფრანგული ტერმინებისა და მათ დეფინიციათა მიმართ. მოყვანილია ამა თუ იმ მოთხოვნათა შესრულების ნიმუშები. მიღებული შედეგები, შეიძლება, გამოყენებულ იქნეს ნასესხობათა, ტერმინწარმოქმნათა, ნეოლოგიზმთა შექმნის მექანიზმების შემდგომი შესწავლისათვის ფრანგულ ენაში. საფრანგეთში სერიოზული ყურადღება ეთმობა ტერმინთა ნორმალიზაციასა და რეგლამენტირებას. ეს საკითხი ასევე უკავშირდება სახელმწიფოს „პუნქტუალურ“ დამოკიდებულებას ფრანგული ენისადმი. მთელ მსოფლიოშია ცნობილი ფრანგული აკადემია (Académie française). ის შედის საფრანგეთის ინსტიტუტის შემადგენლობაში (Institut de France) და არის სამეცნიერო დაწესებულება, რომელიც შეისწავლის ფრანგული ენის სხვადასხვა ასპექტს, ასევე არეგულირებს ენობრივ და ლიტერატურულ ნორმებს. აკადემიის მოღვაწეობა ვრცელდება ფრანგულ ტერმინთა შემუშავების სხვადასხვა ეტაპზე, ფრანგული ენის გამდიდრების კომისიის მუდმივი წევრობის ჩარჩოებში (Commission d’enrichissement de la langue française), ასევე იმართება იმ სხვადასხვა ორგანიზაციის წარმომადგენელთა კრებები, რომლებიც ხელს უწყობენ ფრანგული ენის გავრცელებას (კერძოდ – სპეციალური ლექსიკისა, ტერმინთა შექმნის საშუალებით), ნეოლოგიზმების შექმნას, ასევე ნაციონალური ენის გამოყენებას ეკონომიკურ, იურიდიულ, სამეცნიერო და ტექნიკურ სფეროებში. მაგალითის სახით მოვიყვანთ ეკონომიკური ტერმინის bas de la pyramide სალექსიკონო სტატიას (პირამიდის ფსკერი), 7 დეკემბერი, 2018 წ.: bas de la pyramide Abréviation : BDP. Domaine : Économie et gestion d’entreprise. Définition : Segment de la clientèle potentielle disposant des revenus les plus faibles. Note: Intéressant jusqu’alors faiblement le marché, le bas de la pyramide fait désormais l’objet d’offres commerciales spécifiques. Équivalent étranger : bottom of the pyramid (BOP).
საავტორო უფლებები (c) 2025 ტერმინოლოგიის საკითხები