ზოგი ლიეტუვური და ლატვიური ტერმინის შესახებ: შედარებითი კვლევა
საკვანძო სიტყვები:
ლატვიური ტერმინოლოგია, ლიეტუვური ტერმინოლოგიაანოტაცია
სტატიაში ერთმანეთთან შედარებულია ტერმინოლოგიის მეტა-ენა ბალტიურ მონათესავე ენებში, კერძოდ, ლიეტუვურსა და ლატვი-ურში. წარმოდგენილი კვლევის ძირითად წყაროებს წარმოადგენდა მნიშვნელოვანი გამოცემები ლექსიკოგრაფიასა და ტერმინოლოგიაში, აგრეთვე სხვადასხვა კვლევითი სტატია. კვლევის ნიმუშების ნაწილი მოიცავს შეგროვებულ ტერმინებს, რომელთა შესადგენად გამოყენე-ბულია ძირი termin-. კვლევის შედეგები, ამ ტერმინების ჩათვლით, განხილულია მოხსენებებში, რომლებიც გამოქვეყნდა როგორც ლიე-ტუვაში (Kvašytė 2013), ისე ლატვიაში (Kvašīte 2016). მეორე ნახევარი მოიცავს ტერმინებს ტერმინოლოგიის სხვა დარგებიდან, იმ განსაზ-ღვრებებზე დაყრდნობით, რომლებიც ტერმინოლოგიას ეხება.
ერთი შეხედვითაც ჩანს, რომ ლიეტუვურ და ლატვიურ ენებში კლასიკური ენებიდან ნასესხები ან მათი ენობრივი ელემენტების დახმარებით შედგენილი ტერმინებია იდენტური. მაგალითად, ლიეტუვურად terminologija და ლატვიურად terminoloģija — ტერმინოლოგია — ფორმით ერთნაირია (მხოლოდ ერთ ასოშია განსხვავება, ლატვიურ ტერმინში გვაქვს დამახასიათებელი პალატალური დიაკრიტული ასო-ბგერა ģ). მაგრამ ლიეტუვურ ენაში ამ ტერმინის ში-ნაარსი უფრო ვიწროა. ასე ეწოდება მეცნიერებას, რომელიც ტერმი-ნებს შეეხება, მაშინ როდესაც ზოგადად, მთლიანად, „ტერმინები“ გამოიხატება ჰიბრიდული (ლიეტუვური -ija სუფიქსით ნაწარმოები) ტერმინით terminija („ტერმინოლოგია“ ლიეტუვურ ენაზე). ხოლო ლატვიურში ხსენებული ტერმინი ორივე ცნებას აღნიშნავს. სპეციფიკური განსხვავება შეინიშნება აგრეთვე ლიეტუვურ terminas-ს და ლატვიურ termins (ლიტვურადაც და ლატვიურადაც - „ტერმინი“) შორის. მიუხედავად იმისა, რომ, როგორც ჩანს, ლათინურის ეს ნასეს-ხობა განსხვავდება მხოლოდ ბოლოსართით, რომელიც შეესაბამება ორივე ენას, ლიეტუვურში ის არის მრავალმნიშვნელობიანი (მხოლოდ ერთი მნიშვნელობა უკავშირდება ტერმინოლოგიას). ლა-ტვიურში პოლისემია არიდებულია მეორე ტერმინის მეშვეობით termiņš (Latv. პერიოდი) და ის აღნიშნავს დროის მონაკვეთს. ლიეტუ-ვური ენის პრაქტიკაში შეინიშნება გარკვეული ბუნდოვანება ზოგიერთი ტერმინის ფორმის არჩევასთან დაკავშირებით, მათ შორის საკუთარი თუ საერთაშორისო სუფიქსების არჩევის მაგალითად, გვაქვს terminologizacija, terminizacija, termininimas (ლიეტ. ტერმინოლოგიზაცია ხოლო ლატვიურ ენაში გვაქვს ამ ტერმინის განსხვავებული ფორმები: terminoloģizēšana, terminoloģizācija, terminēšana (ლატვ. ტერმინოლოგიზაცია).
კიდევ ერთი მაგალითი ჩვენი კვლევიდან ეხება ენათმეცნიერების სხვადასხვა დარგის ტერმინებს: ლექსიკას (ლიეტუვურად antoni-mas; skolinys / ლატვიურად კი antonīms; aizguvums (ლიეტ. და ლატვ. ანტონიმი, ნასესხები); სიტყვაწარმოება (ლიეტუვური priešdėlis; prie-saga და ლატვიური priedēklis; piedēklis (ლიეტ. და ლატვ. პრეფიქსი, სუფიქსი) და ა.შ. აგრეთვე, უფრო ზოგადი მნიშვნელობის ტერმინე-ბიც გამოიყენება ტერმინოლოგიის მეტაენაში, ორივე ენაზე (ლიეტუ-ვური reikšmė; sąvoka / ლატვიური nozīme; jēdziens (ლიეტ. და ლატვ. „მნიშვნელობა“, „ცნება“).
ტერმინოლოგიის მეტაენაში ხშირია სინონიმია, თუმცა როგორც ლიეტუვური, ისე ლატვიური ტერმინოლოგიის თეორიაში მითითებულია, რომ ტერმინოლოგიაში მაქსიმალურად უნდა ვერიდოთ სინონიმებს. სინონიმურია როგორც საკუთარი, ისე საერთაშორისო წარმოშობის ტერმინები. მაგალითად, ლიეტუვური galūnė, fleksija; priešprieša, opozicija/და ლატვიური Latvian galotne, fleksija; pretstats, opozīcija (ლიეტ. და ლატვ. “დაბოლოება, ბოლოსართი; კონტრპოზიცია, ოპოზიცია“). ზოგ ცნებას სამი დასახელებაც აქვს: ლიეტუვური apibrėžtis, apibrėžimas, definicija (ლიეტ. „განმარტება, განსაზღვრა“) / ლატვიური atvasināts vārds, atvasinājums, derivāts (ლატვ. „თარგმნილი სიტყვა, ნაწარმოები, წარმოება“). სინონიმები ზოგჯერ არა ორივე, არამედ მხოლოდ ერთ-ერთ ენაში გვაქვს. (შდრ. ლიეტუვური vertinys, kalkė / ლატვიური kalks (ლიეტ. და ლატვ. „ნასესხები სიტყვით თარგმნა“, „კალკი“); ლიეტუვური svetimybė, barbarizmas / ლატვიური barbarisms (ლიეტ. და ლატვ. „ბარბარიზმი“).
ტერმინოლოგიის სფეროში გამოყენებულ ტერმინებს დიდი ყურადღება ექცევა ლატვიურ საენათმეცნიერო ლექსიკონში (VPSV 2007). მასში შესულია 19 ტერმინი ამ სფეროდან, რომლებიც აგებულია მხოლოდ ძირით term-). რაც შეეხება ლიეტუვურ საენათმეცნიერო ლექსიკონს, მასში არის ამ ძირით ნაწარმოები სინონიმიის მხოლოდ სამი ტერმინი (KTŽ 1990). თუმცა ეს არის მცირე მოცულობის განმარ-ტებითი ლექსიკონი, რომელშიც შედის დაახლოებით 200 ტერმინი ამ სემანტიკური ველიდან, ასევე მოცემულია უცხოური შესატყვისებიც, მათ შორის, ლატვიურიც. ლექსიკონი გამოიცა ლიეტუვაში (MTŽ 2005).
წყაროები
Auksoriūtė Albina 2011 – Terminologijos komsisijos (1921–1926) veiklos apžvalga. - Terminologija, 18, 80–91.
Auksoriūtė Albina 2014 – Terminologijos komsisijos (1945–1971) veiklos apžvalga. - Terminologija, 21, 192–208.
Baldunčiks Juris 2008 – Latviešu valodniecības terminoloģijas attīstība 19. gadsimtā. - Valodniecības raksti, 2, Rīga: Latvijas Zinātņu akadēmija, 23–35.
Baltiņš Māris 2013 – Terminrades process un principi. - Latviešu valoda, Rīga: LU Akadēmiskais apgāds, 415–433.
Dabartinės lietuvių kalbos žodynas [Dictionary of the Contemporary Lithuanian Language] – Dictionary, Available at: https://ekalba.lt/dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas/
Drotvinas Vincentas 2002 – Ar lietuviški leksikologijos terminai? - Žmogus ir žodis, I, 18–21.
Gaivenis Kazimieras 2002 – Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.
Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990 – Kalbotyros terminų žodynas [Dictionary of Linguistic Terms]: Dictionary, Kaunas: Šviesa.
Gaivenytė-Butler Jolanta, Keinys Stasys, Noreikaitė Adelė 2008 – Lietuvių kalbos terminų žodynai. Anotuota 1900–2005 m. bibliografijos rodyklė: [Bibliography] Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.
Keinys Stasys 2005a – Dėl terminologijos darbo supratimo. - Dabartinė lietuvių terminologija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005, 267–272.
Keinys Stasys 2005b – Latvių terminologijos tvarkymo principai. - Dabartinė lietuvių terminologija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 262–264.
Keinys Stasys 2012 – Lietuvių terminologijos kūrimo apžvalga (iki 1940 m.). – Lietuvių terminologijos raida, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 29–56.
Klimavičius Jonas 2005a – Kazimieras Gaivenis. Lietuvių termi-nologija: teorijos ir tvarkybos metmenys. Vilnius: LKI leidykla, 2002, 148 p.: [Review]. – Leksikologijos ir terminologijos darbai: norma ir istorija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 246–258.
Klimavičius Jonas 2005b – Lietuvių terminografija: praeities bruožai, dabarties sunkumai ir uždaviniai. – Leksikologijos ir terminologijos darbai: norma ir istorija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 259–276.
Kvašīte Regīna 2016 – Sakne termin – latviešu un lietuviešu terminoloģijā. – Terminrade Latvijā senāk un tagad. Latvijas Zinātņu akadēmijas Terminoloģijas komisijas 70 gadu jubilejas konferencei veltīts īsrakstu krājums, Rīga: Zinātne, 71–76.
Kvašīte Regīna 2020 – Pirmās Terminoloģijas komisijas Latvijā un Lietuvā. – Zinātniskie raksti, 6 (XXVI), Latviešu terminoloģija simts gados, Rīga: Latvijas Nacionālā bibliotēka, 74–92.
Kvašytė Regina 2013 – Lietuvių ir latvių kalbų terminų su šaknimi termin- mikrosistema. – Terminologija, 20, 121–137.
Kvašytė Regina 2022 – Lietuvių ir latvių terminologija: istoriniai ryšiai ir gretinamieji tyrimai. –Terminologija, 29, 169–181.
Kvašytė Regina 2005 – Mokomasis terminologijos žodynėlis [Training
Dictionary of Terminology], Dictionary, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla.
Latviešu literārās valodas vārdnīca 1991 – [Dictionary of the Latvian Literary Language], Dictionary, Vol. 72. Rīga: Zinātne.
Latviešu valodas vārdnīca 2006 – [Dictionary of the Latvian Language], Dictionary, Rīga: Avots.
Lietuvių kalbos enciklopedija 1999 – [Encyclopaedia of the Lithuanian Language]: Encyclopaedia, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas.
Lietuvių kalbos žodynas [Dictionary of the Lithuanian Language]. Available at: http://lkz.lt/
Skujiņa Valentīna 2002 – Latviešu terminoloģijas izstrādes principi, Otrais, labotais un papildinātais izdevums [Second edition], Rīga: Latviešu valodas institūts.
Skujiņa Valentīna et al. 2007 – Valodniecības pamatterminu skaidrojošā vārdnīca [Explanatory Dictionary of Main Linguistic Terms]: Dictionary, Rīga: LU Latviešu valodas institūts, Valsts valodas aģentūra.
Svešvārdu vārdnīca 2008 – [Dictionary of International Words]: Dictionary, Rīga: Avots.
Šalkauskis Stasys 1991 – Raštai, 2. Vilnius: Mintis.
Tarptautinių žodžių žodynas 2013: [Dictionary of International Words]: Dictionary, Vilnius: Alma littera.
Umbrasas Alvydas 2018 – Asmenų pavadinimai kompiuterijos žodynuose. – Terminologija, 25, 107–127.
Umbrasas Alvydas 2019 – Terminologija Lietuvių kalbos žodyne. - Terminologija, 26, 162–183.
Umbrasas Alvydas 2020 – Lietuvių terminologija atkurtosioss nepriklausomybės pradžioje. –Terminologija, 27, 258–280.
Vertimo studijų žodynas 2014 – [Dictionary of Translations Studies]: Dictionary, Vilnius: Vilniaus universitetas.
Vulāne Anna 2013 –Vārddarināšana. Latviešu valodas gramatika, Rīga: LU Latviešu valodas institūts, 190–299.
